Toriy
English: Thorium

Toriy (lot. Thorium), Th — Mendeleyev davriy sistemasining aktinoidlar turkumiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 90, atom massasi 232,0381. Tabiiy radioaktiv element; radioaktiv qatorlarnnt 1elementa. Tabiiy toriy bitta uzok, mavjud boʻluvchi izotop 232Th(T1/2ql,411010 yil) va 4 ta qisqa muddat mavjud boʻluvchi izotop 234Th, 230Th, 231Th, 227Th dan iborat. Toriyni Ts. Ya. Berselius 1828 yilda Norvegiyadagi siyenitlarning biri tarkibida topgan. Element Skandinaviya afsonasidagi momaqaldiroq xudosi — Tor nomi bilan atalgan. toriy tabiatda lantanoidlar bilan birga monatsit qumida, uran rudalarida va sirkoniy minerallarida uchraydi. Monatsit (Se, La, Th) PO4 da toriy (1U)oksid ThO2 ning miqdori 2—2,5% (baʼzan bundan ortiq), torit, yaʼni toriy silikat ThSiO4 tarkibida 77%, torianit minerali (Th,U)02fl a 45—93%. Toriy yer poʻstining massa jihatidan 8104% ni tashkil qiladi.

Toriy kumushsimon oq metall, zichligi 11,72 g/sm3. Suyuqlanish harorati 1750°, qaynash harorati 3500—4200°. Toriy sovuqda deformatsiyalanadigan plastik metall, odatdagi trada oz oksidlanadi; qaynoq suv taʼsirida sirti yupqa himoya parda bilan qoplanadi. toriyga suv bugʻi taʼsir etganida ThO2 va vodorod hosil boʻladi. Kislotalarda toriy suyet eriydi, ishqorlarda erimaydi. Yuqori trada galogenlar, kislorod, oltingugurt, azot va uglerod bilan shiddatli reaksiyaga kirishadi. toriy vodorodni yutish xossasiga ega, u oʻz birikmalarida, asosan, 4 (baʼzan 2,3) valentli boʻladi.

Toriy olishda asosiy xom ashyo monatsit konsentrat hisoblanadi. Monatsit konsentrat olish uchun esa monatsit mineralini 200° da konsentrlangan sulfat kislota yoki natriy gidroksid bilan reaksiyaga kiritiladi. Monatsit konsentratni ishqor bilan ishlash natijasida toriy gidroksid Th(OH)4 va lantanoidlar choʻkmaga tushadi. toriy turli va maxsus usullar bilan lantanoidlardan ajratiladi. Metall holdagi toriy olish uchun toriy (1U) ftorid (ThF4) dan foydalaniladi. Uni metall holdagi kaltsiy bilan qaytarish yoki suyuklantirilgan natriy xlorid bilan kaliy xlorid aralashmasida eritib elektrolizlash natijasida toriy olinadi.

Toriy, asosan, yadro texnikasida ishlatiladi, chunki tabiiy toriyni neytronlar bilan bombardimon qilganda uran233 ga aylanadi. Bu uran esa uran235 va plutoniy239 bilan bir qatorda yadro yoqilgʻi hisoblanadi. Undan tashqari, nikel, kobalt, mis va temir qotishmalariga oz miqdor toriy qoʻshilganida qotishmalar mustahkamligi ortadi. Bu qotishmalar reaktiv dvigatellar, boshqariluvchi snaryadlar, elektron va radar qurilmalarining detallarini ishlashda qoʻllanadi. ThO2 — olovbardosh material. toriy oʻsimlik va hayvonlar toʻqimasida doim boʻladi. toriy, asosan, jigar, taloq, ilik, limfa va buyrak usti bezlari orqali singiydi. Odam bir sutkada oziq-ovqat mahsulotlari va suv bilan 3 mkg toriy oladi. toriy organizmdan siydik va axlat bilan chiqib ketadi. toriy uncha zaharli emas, lekin radioaktiv element boʻlganligidan organizmni nurlashi mumkin.




Other Languages
Afrikaans: Torium
አማርኛ: ቶሪየም
العربية: ثوريوم
asturianu: Toriu
azərbaycanca: Torium
беларуская: Торый
беларуская (тарашкевіца)‎: Тор (элемэнт)
български: Торий
भोजपुरी: थोरियम
বাংলা: থোরিয়াম
བོད་ཡིག: ཐོ་རིམ།
brezhoneg: Toriom
bosanski: Torij
català: Tori
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Thorium
Cebuano: Toryo
کوردی: تۆریۆم
corsu: Toriu
čeština: Thorium
Чӑвашла: Тори
Cymraeg: Thoriwm
dansk: Thorium
Deutsch: Thorium
Ελληνικά: Θόριο
English: Thorium
Esperanto: Torio
español: Torio
eesti: Toorium
euskara: Torio
فارسی: توریم
suomi: Torium
føroyskt: Thorium
français: Thorium
Nordfriisk: Toorium
furlan: Tori
Gaeilge: Tóiriam
Gàidhlig: Torium
galego: Torio
ગુજરાતી: થોરીયમ
Gaelg: Thorium
客家語/Hak-kâ-ngî: Thorium
עברית: תוריום
हिन्दी: थोरियम
Fiji Hindi: Thorium
hrvatski: Torij
Kreyòl ayisyen: Toryòm
magyar: Tórium
հայերեն: Թորիում
interlingua: Thorium
Bahasa Indonesia: Torium
Ido: Torio
íslenska: Þórín
italiano: Torio
日本語: トリウム
la .lojban.: lidycevjinme
ქართული: თორიუმი
Kabɩyɛ: Tɔrɩyɔm
қазақша: Торий
ಕನ್ನಡ: ಥೋರಿಯಮ್
한국어: 토륨
коми: Торий
Кыргызча: Торий
Latina: Thorium
Lëtzebuergesch: Thorium
Limburgs: Thorium
Ligure: Torio
lumbaart: Torio
lietuvių: Toris
latviešu: Torijs
македонски: Ториум
മലയാളം: തോറിയം
монгол: Тори
मराठी: थोरियम
кырык мары: Торий
Bahasa Melayu: Torium
မြန်မာဘာသာ: သိုရီယမ်
Plattdüütsch: Thorium
नेपाली: थोरियम
नेपाल भाषा: थोरियम
Nederlands: Thorium
norsk nynorsk: Thorium
norsk: Thorium
occitan: Tòri
Livvinkarjala: Torii
ଓଡ଼ିଆ: ଥୋରିଅମ
पालि: थोरियम
Piemontèis: Tòrio
پنجابی: تھوریم
português: Tório
Runa Simi: Thoryu
română: Thoriu
armãneashti: Toriu
русский: Торий
संस्कृतम्: थोरियम
саха тыла: Ториум
sardu: Tòriu
sicilianu: Toriu
Scots: Thorium
srpskohrvatski / српскохрватски: Torijum
සිංහල: තෝරියම්
Simple English: Thorium
slovenčina: Tórium
slovenščina: Torij
shqip: Toriumi
српски / srpski: Торијум
Seeltersk: Thorium
svenska: Torium
Kiswahili: Thori
தமிழ்: தோரியம்
తెలుగు: థోరియం
тоҷикӣ: Торий
Tagalog: Toryo
Türkçe: Toryum
татарча/tatarça: Торий
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: تورىي
українська: Торій
اردو: تھوریئم
vepsän kel’: Torii
Tiếng Việt: Thori
Winaray: Toryo
吴语:
хальмг: Ториум
Yorùbá: Tóríọ̀m
中文:
文言:
Bân-lâm-gú: Thorium
粵語: