Polonya

Polonya Cumhuriyeti
Rzeczpospolita Polska
Polonya
BayrakArma
Slogan: "Polonya Aile Cumhuriyeti"
Marşı: 
Mazurek Dąbrowskiego
(Dąbrowski'nin Mazurka'sı)
 Polonya konumu  (koyu yeşil)– Avrupa'da  (yeşil & koyu gri)– Avrupa Birliğinde  (yeşil)
BaşkentVarşova
52°13′K 21°02′D / 52°13′K 21°02′D / 52.217; 21.033
Resmî dillerLehçe
HükûmetCumhuriyet
 • CumhurbaşkanıAndrzej Duda
 • BaşbakanMateusz Morawiecki
Kuruluşu
 • Hristiyanlığın Kabulü966 
 • Polonya - Litvanya Birliği1 Temmuz 1569 
 • İkinci Cumhuriyet11 Kasım 1918 
 • Halk Cumhuriyeti31 Aralık 1944 
 • Üçüncü Cumhuriyet30 Ocak 1990 
Yüzölçümü
 • Toplam312.679 km2 (71.)
120.726 mil2
 • Su (%)3.07
Nüfus
 • Haziran 2014 tahmini38,483,957 (34.)
 • 2011 sayımı38,511,824 (34.)
GSYH (SAGP)2015 tahmini tahmini
 • Toplam990.568 milyar $ (21.)
 • Kişi başına25.703 $ (49.)
GSYİH (düşük)2015 tahmini tahmini
 • Toplam593.758 milyar $ (23.)
 • Kişi başına15.406 $ (54.)
Gini (2012)30.9
orta
İGE (2015)0.855
çok yüksek
Para birimiPolonya Zlotisi (PLN)
Zaman dilimiOAZD (UTC+1)
 • Yaz (YSU)OAYZD (UTC+2)
Trafik akışısağ
Telefon kodu48
Internet TLD.pl

Polonya (Lehçe: Bu ses hakkında Polska , okunuşu: /pɔls.ka/), resmî adıyla Polonya Cumhuriyeti (Lehçe: Bu ses hakkında Rzeczpospolita Polska , okunuşu: /ʐɛt͡ʂ.pɔsˈ.pɔ.lʲita pɔls.ka/), Orta Avrupa'da bulunan bir ülke. Komşuları, batıda Almanya, güneybatıda Çek Cumhuriyeti, güneyde Slovakya, kuzeydoğuda Rusya ve Litvanya, doğuda Beyaz Rusya, güneydoğuda Ukrayna ve kuzeyde Baltık Denizi'dir. Ülke 312.679 km²'lik yüzölçümüyle Avrupa'nın dokuzuncu, dünyanın altmış dokuzuncu büyük ülkesidir. Yaklaşık 38 milyonluk nüfusuyla dünya sıralamasında en kalabalık 33. ülkedir.

Tarihçe

Ana madde: Polonya tarihi

Ülkenin kuruluşu

Leh askerlerinin zırhları (1503 - 1775)

Slav kabilelerin Vistül havzasına MÖ 2000'lerde yerleştikleri sanılmaktadır. MS 9. ve 10. yüzyıllarda bu bölgede Piast hanedanı egemendi. 966'da Piast Hükümdarı I. Mieszko Hristiyanlığı kabul etti ve Polonya devletinin temelini attı.

Ne var ki, Polonya 200 yıl boyunca, doğuya doğru genişleme amacında olan Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu'na karşı bağımsızlığını korumak için mücadele etmek zorunda kaldı. Polonya 12. yüzyılda bu imparatorluğun egemenliğine girdi ve bazı topraklarını yitirdi. Ülke 13. yüzyılda yeni sorunlarla karşılaştı. 1241'de başlayan Moğol akınları büyük yıkımlara neden oldu. Öte yandan ülkenin kuzeyi, Vistül'ün doğusunda güç kazanmış olan Töton Şövalyeleri'nin tehdidi altına girdi. Töton Şövalyeleri 1308'de Danzig'i (bugün Gdansk) ve Pomeranya'nın kıyı bölümünü ele geçirince Polonya'nın denizle ilişkisi kesildi.

Son Piast Kralı III. Kazimierz, Tötonların tehdidi altındaki komşuları Litvanyalılar ile Polonyalılar arasında bir birlik oluşturmaya çalıştı. 1386'da Litvanya Grandükü II. Wladyslav Jagiello'nun Polonya Kraliçesi Jadwiga ile evlenmesiyle istenen birlik gerçekleşti. Bu evlilikle Polonya toprakları dört kez büyüdü ve doğu ticaret yolu açılmış oldu. 1410'da Jagiello, Grunwald'de Töton Şövalyeleri'ni yenmeyi başardı. 1466'da oğlu IV. Kazimierz, Töton Şövalyeleri'ne karşı açtığı On Üç Yıl Savaşları'nı kazanarak Pomeranya ile Gdansk'ı geri aldı. Böylece Baltık Denizi'ne çıkış yeniden sağlanmış oldu. 15. yüzyılın sonuna doğru Osmanlılar ve Kırım Tatarları Karadeniz çevresindeki bazı bölgeleri ele geçirerek Polonya'nın doğu ticaret yolunu kestiler. Aynı dönemde Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu, Töton Şövalyeleri'ni Polonya'ya karşı ayaklandırdı. Bu arada Polonya sınırları Rus ve Osmanlı akınlarıyla zorlanıyordu.

16. ve 17. yüzyıllarda Polonya

I. Zygmunt (1506-48) Rus saldırılarının çoğunu püskürttü. Osmanlıların sürekli akınlarını durdurmak için ise 1533'te bir barış antlaşması imzaladı. 1569'da birleşik ve bağımsız bir krallık yönetimini öngören bir anayasa hazırlandı. Tüm soyluların kralın seçimine doğrudan katılması sağlandı. Litvanya Grandüklüğü ve Polonya Krallığı, tek bir hükümdarca yönetilen bir devlet oluşturdular. Bu dönemde soyluların köylüler üzerideki sömürüsü ağırlaşmıştı.

Polonya, Doğu Avrupa'nın önemli bir tarım ve ticaret merkezi haline durumuna geldi. Seçimle işbaşına gelen Stefan Batory, Rusların işgali altındaki toprakları geri almayı başardı, ülkede reformlara girişti. Batory'den sonra başa geçen III. Zygmunt Waza (1587-1632) İsveç ve Rusya ile savaşa girdi. Bu dönemde parlak zaferler kazandıysa da daha sonra Osmanlı akınları karşısında zayıf düştü. Polonya'nın zayıf düşmesinden yararlanan İsveç, 1629'daki bir antlaşmayla Baltık kıyı kentlerini aldı. Bir yandan Osmanlılar Avrupa'nın ortalarına doğru ilerlerken, Ruslar da topraklarını batıya doğru genişletmeye başlamıştı. 1674'te tahta çıkan Jan Sobieski, Viyana'yı kuşatan Osmanlı ordusunun yenilgiye uğratılmasında önemli rol oynadı (1683). Karlofça Antlaşması ile Osmanlıların elindeki topraklar yeniden Polonya'ya geçti (1699).

Avusturya ve Rusya 17. yüzyılın sonunda Avrupa'nın iki büyük gücü olarak öne çıkmıştı. 18. yüzyılın başında Polonya İsveç'in işgaline uğradı, kentleri yağmalandı ve nüfusunun dörtte birini yitirdi. Bundan yaralanan I. Petro, Polonya topraklarının bir bölümünü ele geçirerek, Polonya'nın Rusya'nın koruması altına girdiğini ilan etti. 1772'deki bir anlaşmayla Polonya topraklarının yaklaşık üçte biri Rusya, Avusturya ve Prusya arasında bölündü. Bu olay Polonya soylularının yurtseverlik duygularını kamçıladı. Düzenli bir ordu kurduktan sonra 1791'de yeni bir anayasa ile halk egemenliğini öngören bir yönetim planı geliştirdiler. Polonya'nın Fransız Devrimi'ne benzer bir girişimde bulunmasından kaygılanan Rusya ülkeyi işgal etti. 1793'teki ikinci paylaşımla Polonya daha da küçüldü. Sonraki yıl General Tadeusz Kosciuszko önderliğindeki ayaklanma yenilgiyle sonuçlandı. 1795'te Rusya, Avusturya ve Prusya'nın katıldığı son bölünmeyle birlikte Polonya 100 yılı aşacak bir süre boyunca Avrupa siyasal haritasından silindi.

Bağımsızlık

Polonya, 1938/1939

Rusya'da gerçekleşen 1917 Büyük Ekim Sosyalist Devrimi'yle iktidara gelen Bolşevikler Polonya'nın bağımsızlığını kabul etti. Lenin ulusların kendi kaderlerini tayin hakkına saygı göstererek Polonya'nın bağımsızlığını onayladı. Ancak Polonya Rusya'da çıkan iç savaştan istifade edip toprak kazanabilmek için saldırıya geçti. Bağımsızlığını Sovyet hükümeti sayesinde kazanmasına rağmen Polonya Ukrayna ve Beyaz Rusya topraklarına saldırıya geçti. Böylece SSCB-Polonya Savaşı (1919-1921) başladı. Batılı devletlerce desteklenen Polonya, Kızıl Ordu'yu yendi ve 1921'de Riga Antlaşması'yla doğu sınırını da çizdi.

Polonya sanayi açısından çoğu Avrupa ülkesine göre daha geriydi. Bu nedenle yalnızca savaş yaralarını sarmakla kalmayıp yeni bir yönetim oluşturmak, eskiden üç parçaya ayrılmış olan ülkede birliği sağlamak ve bir sanayileşme programı uygulamak zorundaydı. 20 yıl sürecek bağımsızlık döneminde oldukça önemli adımlar atıldı.

II. Dünya Savaşı

Ana madde: II. Dünya Savaşı'nda Polonya
Polonyalı 7TP
Polonyalı askerler (1939)

Polonya, SSCB ile Almanya arasındaki anlaşmazlıkların dışında kalacağını umuyordu. Fransa, Romanya ve İngiltere ile savunma antlaşmaları yaparak olası bir savaştan uzak kalmaya çalıştı. Almanya ile de saldırmazlık paktı imzaladı. Savaş başlamadan önce Almanya ile SSCB 23 Ağustos 1939'da kendi aralarında bir saldırmazlık paktı imzaladılar. Alman birlikleri savaş ilan etmeden 1 Eylül 1939'da Polonya'yı istila etti. SSCB de doğu illerine girdi. Polonya toprakları ikiye bölünerek Almanya ve SSCB'ye bağlandı. Bunun üzerine Paris'te bir Polonya sürgün hükümeti kuruldu. Polonyalılar Fransızlarla beraber Almanlara karşı savaştılar. Sürgün hükümeti daha sonra Londra'ya taşındı. Alman işgali altındaki Polonya'da çok sayıda Yahudi'nin yaşadığı gettolar kapatıldı. Polonya'da 1941'den itibaren büyük bir Yahudi soykırımı yaşanmaya başlandı. Chelmno, Auschwitz ve Treblinka toplama kamplarında 3 milyon Yahudi öldürüldü. Alman orduları Polonya üzerinden SSCB'ye saldırıya geçti. Bunun üzerine SSCB, Polonya sürgün hükümetini tanıdı ve Polonyalı savaş tutsaklarından bir ordu kurulmasını onayladı. Polonya'nın işgaliyle başlayan ülke çapındaki direniş hareketi savaş yılları boyunca giderek gelişti, 19 Nisan 1943'te Varşova Gettosu Ayaklanması başladı. 1 Ağustos - 2 Ekim 1944 Varşova ayaklanması başladı. İki ay süren çarpışmalar kentin yıkılması ve halkın toplama kamplarına sürülmesiyle sonuçlandı. Ayaklanma bastırıldıktan sonra Ocak 1945'te Kızıl Ordu Varşova'ya girdi. Mart 1945'te Alman işgali sona erdirildi.

1945 Sonrası

II. Dünya Savaşı'ndan sonra Polonya Ulusal Birlik Hükümeti, ABD ve İngiltere tarafından tanındı. SSCB ile de doğu sınırları konusunda anlaşmaya varıldı. Böylece Polonya bağımsız bir devlet olarak yeniden Avrupa haritasında yerini aldı. Ne var ki, yüzölçümü 1939 öncesine göre küçülmüştü; eski topraklarını Almanya'dan geri almasına karşılık, daha fazlasını SSCB'ye bırakmak zorunda kalmıştı.

Ulusal Birlik Hükümeti'nin kurulmuş olmasına karşın, hepsi de savaş sırasında bağımsızlık mücadelesi vermiş çeşitli partiler arasında anlaşmazlık çıktı. Sonunda komünist Boleslaw Bierut cumhurbaşkanı oldu.

Ülkede toprak reformu yapıldı ve büyük sanayi işletmeleri kamulaştırıldı. Hızla sanayileşme amacıyla planlar yapıldı ve ülke kaynakları bu amaca yönelik olarak kullanılmaya başlandı. Ama kilise, öğrenciler ve aydınlar özgürlüklerin kısıtlanmasından, mal kıtlığından ve gelirlerin yetersizliğinden şikayetçiydiler. 1956'da Poznan'da başlayan genel grev bastırıldı. 1968'de aydınların ve öğrencilerin protestosu tüm üniversite kentlerine yayıldı. 1970'lerde ülke çapında işçi direnişleri başladı. Bu arada 1978'de Polonyalı Karol Vojtyla, II. Johannes Paulas adıyla papa seçildi. Yeni papanın 1979'da Polonya'yı ziyareti sırasındaki karşılama törenleri yönetim karşıtı gösterilere dönüştü. 1980'de Lech Walesa'nın önderliğinde Dayanışma Sendikası kuruldu ve kısa sürede bir muhalefet odağı durumuna geldi. 1981'de General Wojciech Jaruzelski başkanlığında yeni bir hükümet kuruldu. Aynı yılın Aralık ayında sıkıyönetim ilan edildi ve Dayanışma Sendikası kapatıldı. 1983'te sıkıyönetim kaldırıldı, 1985'te seçimler yapıldı. Jaruzelski yönetimi, SSCB'de ve öteki sosyalist ülkelerde yürürlüğe giren reformların da etkisiyle ülkede ekonomik ve toplumsal alanda önemli değişimlere yöneldi. Ama 1988'de yeni bir grev dalgası patlak verdi. Hükümet ve Dayanışma önderlerinin aldığı ortak kararlar doğrultusunda Haziran 1989'da serbest seçimler yapıldı. 30 Ocak 1990'da komünist rejim yıkılarak demokratik sisteme geçildi.

En otros idiomas
Аҧсшәа: Полша
Acèh: Polandia
адыгабзэ: Полшэ
Afrikaans: Pole
Akan: Poland
Alemannisch: Polen
አማርኛ: ፖላንድ
aragonés: Polonia
Ænglisc: Polaland
العربية: بولندا
ܐܪܡܝܐ: ܦܘܠܢܕ
مصرى: بولاندا
অসমীয়া: প'লেণ্ড
asturianu: Polonia
авар: Польша
Aymar aru: Puluña
azərbaycanca: Polşa
تۆرکجه: لهیستان
башҡортса: Польша
Boarisch: Poin
žemaitėška: Lėnkėjė
Bikol Central: Polonya
беларуская: Польшча
беларуская (тарашкевіца)‎: Польшча
български: Полша
भोजपुरी: पोलैंड
Bislama: Poland
Bahasa Banjar: Pulandia
བོད་ཡིག: ཕོ་ལན།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: পোল্যান্ড
brezhoneg: Polonia
bosanski: Poljska
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Poland
буряад: Польшо
català: Polònia
Chavacano de Zamboanga: Polonia
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Pŏ̤-làng
нохчийн: Польша
Cebuano: Polonya
Chamoru: Polaki
ᏣᎳᎩ: ᏉᎳᏂ
Tsetsêhestâhese: Poland
کوردی: پۆڵەندا
corsu: Polonia
qırımtatarca: Lehistan
čeština: Polsko
kaszëbsczi: Pòlskô
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Пол҄ьска
Чӑвашла: Польша
Cymraeg: Gwlad Pwyl
dansk: Polen
Deutsch: Polen
Zazaki: Polonya
dolnoserbski: Pólska
डोटेली: पोल्याण्ड
ދިވެހިބަސް: ޕޮލެންޑު
ཇོང་ཁ: པོ་ལེནཌི
eʋegbe: Poland
Ελληνικά: Πολωνία
emiliàn e rumagnòl: Pulógna
English: Poland
Esperanto: Pollando
español: Polonia
eesti: Poola
euskara: Polonia
estremeñu: Poloña
فارسی: لهستان
Fulfulde: Poloonya
suomi: Puola
Võro: Poola
Na Vosa Vakaviti: Polad
føroyskt: Pólland
français: Pologne
arpetan: Pologne
Nordfriisk: Poolen
furlan: Polonie
Frysk: Poalen
Gaeilge: An Pholainn
Gagauz: Polşa
贛語: 波蘭
Gàidhlig: A' Phòlainn
galego: Polonia
Avañe'ẽ: Polóña
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: पोलंड
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐍀𐌰𐌿𐌻𐌰𐌿𐌽𐌹𐌰
ગુજરાતી: પોલેંડ
Gaelg: Yn Pholynn
Hausa: Poland
客家語/Hak-kâ-ngî: Pô-làn
Hawaiʻi: Pōlani
עברית: פולין
हिन्दी: पोलैंड
Fiji Hindi: Poland
hrvatski: Poljska
hornjoserbsce: Pólska
Kreyòl ayisyen: Polòy
Հայերեն: Լեհաստան
interlingua: Polonia
Bahasa Indonesia: Polandia
Interlingue: Polonia
Igbo: Poland
Iñupiak: Poland
Ilokano: Polonia
Ido: Polonia
íslenska: Pólland
italiano: Polonia
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐳᓚᓐᑦ
日本語: ポーランド
Patois: Puolan
la .lojban.: polskas
Basa Jawa: Polen
ქართული: პოლონეთი
Qaraqalpaqsha: Polsha
Адыгэбзэ: Полшэ
Kabɩyɛ: Pɔlɔɔñɩ
Kongo: Pologne
Gĩkũyũ: Borandi
қазақша: Польша
kalaallisut: Poleni
ភាសាខ្មែរ: ប្រទេសប៉ូឡូញ
ಕನ್ನಡ: ಪೋಲೆಂಡ್
한국어: 폴란드
Перем Коми: Польска
къарачай-малкъар: Польша
Ripoarisch: Pole
kurdî: Polonya
коми: Польша
kernowek: Poloni
Кыргызча: Польша
Latina: Polonia
Ladino: Polonia
Lëtzebuergesch: Polen
лакку: Польша
лезги: Польша
Luganda: Bupoolo
Limburgs: Pole
Ligure: Polonia
lumbaart: Polònia
lingála: Poloni
لۊری شومالی: لأھئستان
lietuvių: Lenkija
latgaļu: Puoleja
latviešu: Polija
मैथिली: पोल्यान्ड
Basa Banyumasan: Polandia
Malagasy: Polonia
олык марий: Польша
Māori: Pōrana
македонски: Полска
മലയാളം: പോളണ്ട്
монгол: Польш
मराठी: पोलंड
кырык мары: Польша
Bahasa Melayu: Poland
Malti: Polonja
Mirandés: Polónia
မြန်မာဘာသာ: ပိုလန်နိုင်ငံ
مازِرونی: لهستون
Dorerin Naoero: Poran
Napulitano: Pulonnia
Plattdüütsch: Polen
Nedersaksies: Pooln
नेपाली: पोल्याण्ड
नेपाल भाषा: पोल्याण्ड
Nederlands: Polen
norsk nynorsk: Polen
norsk: Polen
Novial: Polonia
Nouormand: Polongne
Sesotho sa Leboa: Poland
Chi-Chewa: Poland
occitan: Polonha
Livvinkarjala: Pol'šu
Oromoo: Poolaandi
ଓଡ଼ିଆ: ପୋଲାଣ୍ଡ
Ирон: Польшæ
ਪੰਜਾਬੀ: ਪੋਲੈਂਡ
Pangasinan: Polonya
Kapampangan: Polonya
Papiamentu: Polonia
Picard: Polonne
Deitsch: Polen
Pälzisch: Pole
पालि: पोलैंड
Norfuk / Pitkern: Poeland
polski: Polska
Piemontèis: Polònia
پنجابی: پولینڈ
Ποντιακά: Πολωνία
پښتو: پولنډ
português: Polónia
Runa Simi: Pulunya
rumantsch: Pologna
Romani: Polska
Kirundi: Pologne
română: Polonia
armãneashti: Polonia
tarandíne: Pulonie
русский: Польша
русиньскый: Польско
Kinyarwanda: Polonye
संस्कृतम्: पोलॅण्ड्
саха тыла: Польша
sardu: Polonia
sicilianu: Pulonia
Scots: Poland
سنڌي: پولينڊ
davvisámegiella: Polska
Sängö: Pölôni
srpskohrvatski / српскохрватски: Poljska
සිංහල: පෝලන්තය
Simple English: Poland
slovenčina: Poľsko
slovenščina: Poljska
Gagana Samoa: Polani
chiShona: Poland
Soomaaliga: Boland
shqip: Polonia
српски / srpski: Пољска
Sranantongo: Polikondre
SiSwati: IPholandi
Sesotho: Poland
Seeltersk: Polen
Basa Sunda: Polandia
svenska: Polen
Kiswahili: Poland
ślůnski: Polsko
தமிழ்: போலந்து
తెలుగు: పోలాండ్
tetun: Polónia
тоҷикӣ: Лаҳистон
Türkmençe: Polşa
Tagalog: Poland
lea faka-Tonga: Polani
Tok Pisin: Polan
Xitsonga: Polendi
татарча/tatarça: Польша
chiTumbuka: Poland
Twi: Poland
reo tahiti: Pōrana
тыва дыл: Польша
удмурт: Польша
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: لەھىستان
українська: Польща
اردو: پولینڈ
oʻzbekcha/ўзбекча: Polsha
Tshivenda: Poland
vèneto: Połonia
vepsän kel’: Pol'šanma
Tiếng Việt: Ba Lan
West-Vlams: Pooln
Volapük: Polän
walon: Pologne
Winaray: Polonya
Wolof: Poloñ
吴语: 波兰
хальмг: Польшин Орн
isiXhosa: IPoland
მარგალური: პოლონეთი
ייִדיש: פוילן
Yorùbá: Pólàndì
Zeêuws: Poôl'n
中文: 波兰
文言: 波蘭
Bân-lâm-gú: Pho-lân
粵語: 波蘭
isiZulu: IPolandi