Tirrimotu

Nu tirrimotu è nu cutuliamentu o nu trimuri dâ supirficî tirrestri. Li tirrimoti sunnu tipicamenti lu risurtatu dû muvimentu dî zoni di difurmazzioni dî fagghi giològgichi ntê strati supiriuri. La terraferma è 'n lentu ma custanti muvimentu (vidi placca tittònica) e li tirrimoti si virifìcanu quannu la tinzioni risurtanti supera la capacitati dû matiriali di suppurtarilla. Chissu si pò vèniri a virificàri urèmma duoppu istrazziòni pitrulìfiri di tìpu "fracking". Sta cunnizzioni occurri tantu spissu (e la cunziquenti maiuri friquenza di li tirrimoti servi a difinìrilli) supra li cunfini dî placchi tittònichi ntê quali la litosfera tirrestri pò èssiri divisa. L'abbinimenti ca si virifìcanu ntê cunfini tra placchi sunnu diciuti tirrimoti ntirplacca; chiddi menu friquenti c'abbennu ô nternu dî placchi dâ litosfera sunnu diciuti tirrimoti ntraplacca.

Li tirrimoti si virifìcanu ogni jornu supra la Terra, ma la stragranni maiuranza causa picca o nuddu dammaggiu. La durata media di na cutuliata è assai a lu di sutta di li 30 secunni; pi li tirrimoti cchiù forti ma pò agghicari nzinu a quarchi minutu.Li cutuliati di tirrimotu sunnu urizzuntali, ditti macari unnulatorî, e virticali, ditti macari sussurtorî. Nu tirrimotu pò èssiri furmatu di cutuliati d'un sulu tipu o di tutti dui. Nu tirrimotu pò èssiri accumpagnatu di forti rumuri suttirrànî ca ponnu arricurdari buati, trona, siquenzi di spari, ...; sti soni sunnu cchiù vari vicinu ô centru dû tirrimotu e sunnu duvuti dî vibbrazzioni dâ crusta tirrestri.

Li granni tirrimoti ponnu causari gravi distruzzioni e àutri pirdudti 'n viti, attraversu na serî d'aggenti distruttivi, lu principali di li quali è lu muvimentu sussurtoriu e unnulatoriu dû tirrenu, accumpagnatu d'effetti currilati: frattura dâ fagghia, nunnazzioni (p'asempiu, marimotu o ruttura di dighi), cidimenti dû turrenu (frani, smuttamenti), ncendi o nisciuti fora di matiriali piriculusi. Nta un particulari tirrimotu, ognidunu di st'aggenti pò èssiri priduminanti, e sturicamenti ognidunu havi causatu gravi dammaggi o nummarusi vìttimi.

Li tirrimoti cchiù granni sunnu di norma accumpagnati d'àutri cchiù nichi, noti comu cutuliati d'assistamentu quannu sèquinu la cutuliata principali. La fonti dû tirrimotu è distribbuiuta supra n'ària significativa -- ntô casu di li tirrimoti cchiù grossi, havi nu raiu d'oltri unu migghiaru di chilòmetri -- ma è nurmarmenti pussìbbuli idintificari nu puntu pricisu dû quali l'unni sìsmichi pàrinu aviri emanati. Stu puntu veni diciutu "focu", e di sòlitu risurta èssiri lu puntu nta cui s'urigginau la frattura dâ fagghia. La pusizzioni dû "focu" è canusciuta comu "ipocentru" e la pruiezzioni di l'ipucentru supra la supirficî tirrestri veni diciuta "epicentru".

Li tirrimoti, spiciarmenti chiddi c'abbennu sutta lu mari o sutta àrî accupunati di l'ocèanu, ponnu pruvucari marimoti (ca vennu diciuti macari tsunami), sia comu risurtatu drittu dâ difurmazzioni dû lettu marinu causata dû tirrimotu, sia comu risurtatu di nu smuttamentu subbàcqueu ndrittamenti nniscatu di chistu. Àutri effetti di li tirrimoti ponnu èssiri: la furmazzioni di cripazzi di quali a li voti ponnu nèsciri fora acqui, fanghi o gas; abbasciamentu o jisamentu dî soli; frani di parti scuscisi.

Li sismògrafi sunnu di l'apparecchi spiciali 'n gradu di rilivari cu pricisioni l'ura, la dirizzioni e la durata di na cutuliata. Chisti rilìvanu macari tutti li cutuliati nun pircipìbbuli di l'omu.

Nta l'anni '30, nu sismòlugu Califurnianu, Charles F. Richter sviluppau na sìmprici scala nummàrica (ca chiamau magnitùtini) pi discrìviri li diminzioni rilativi di li tirrimoti, la quali avissi stata 'n siquiutu chiamata Scala Richter. Doppu Richter, li sismòluggi svilupparu diversi scali di magnitùtini.

La maiuri parti dî scali 'n usu ntô munnu uccidintali sunnu mutuamenti cunzistenti ô puntu d'usari comu è gghiè lu tèrmini "Scala Richter" quannu si rifirìscinu li valuri ô pùbbricu. Àutri scali (e maneri di discrìviri la diminzioni di li tirrimoti) sunnu usati 'n àutri àrî giogràfichi e dî spicialisti 'n tirrimoti. La stampa a voti ripurta sti valuri comu "magnitùtini Richter", criannu cunfusioni ntô pùbbricu.

L'effetti dû tirrimotu sunnu discrivuti 'n tèrmini di ntinzitati nta na scala ca tenta di quantificari la gravitati dû cutuliamentu 'n un datu puntu. Asìstinu diversi scali di ntinzitati, cu diversi gradi di cunzistenza l'uni cu l'àutri. La cchiù canusciuta è la Scala Mircalli, mmintata dû vurcanòlugu talianu Giuseppi Mircalli, ma la cchiù cunzistenti e analìtica Scala Macrusìsmica Europea sta divinennu d'utilizzu sempri chiù friquenti.

Arcuni tirrimoti sunnu causati dû muvimentu magmàticu ô nternu d'un vurcanu, e ponnu èssiri nnicatura di na mminenti eruzzioni. 'N rarìssimi casi di li tirrimoti foru assuciati a lu munzeddu di granni massi d'acqua arreri a dî dighi, comu pi la Diga di Kariba 'n Zammia, Àfrica, e cu la niezzioni o strazzioni di flùidi dâ crusta tirrestri (Arsinali dî Muntagni Rucciusi). Tali tirrimoti abbennu pirchì la risistenza dâ crusta tirrestri pò èssiri mudificata dâ prissioni dû flùidu. Nfini, li tirrimoti ('n senzu tantu anchiu) ponnu èssiri lu risurtatu dâ ditunazzioni d'esplusivi.

Li scinzati foru 'n gradu di rilivari, usannu strumenta sismològgici, li test nucliari esiquiuti dî cuverni ca nun rilassàvanu nfurmazzioni supra li sò prugrammi atòmici attraversu li canali nurmali.

  • artìculi currilati
Other Languages
Afrikaans: Aardbewing
Alemannisch: Erdbeben
aragonés: Tierratremo
Ænglisc: Eorþbeofung
العربية: زلزال
অসমীয়া: ভূমিকম্প
asturianu: Terremotu
azərbaycanca: Zəlzələ
تۆرکجه: زلزله
башҡортса: Ер тетрәү
Boarisch: Eadbebm
žemaitėška: Žemės kustiejėms
Bikol Central: Linog
беларуская: Землетрасенне
беларуская (тарашкевіца)‎: Землятрус
български: Земетресение
भोजपुरी: भुँइडोल
Bahasa Banjar: Lindu
বাংলা: ভূমিকম্প
brezhoneg: Kren-douar
bosanski: Zemljotres
català: Terratrèmol
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Dê-cīng
Cebuano: Linog
corsu: Terramotu
čeština: Zemětřesení
Чӑвашла: Çĕр чĕтрени
Cymraeg: Daeargryn
dansk: Jordskælv
Deutsch: Erdbeben
Zazaki: Erdlerz
डोटेली: भूकम्प
Ελληνικά: Σεισμός
emiliàn e rumagnòl: Taramòt
English: Earthquake
Esperanto: Tertremo
español: Terremoto
eesti: Maavärin
euskara: Lurrikara
estremeñu: Terremotu
Võro: Maavärrin
føroyskt: Jarðskjálvti
français: Séisme
Nordfriisk: Eerdbeewrin
Frysk: Ierdbeving
Gaeilge: Crith talún
贛語: 地震
Gàidhlig: Crith-thalmhainn
galego: Terremoto
Avañe'ẽ: Yvyryrýi
Bahasa Hulontalo: Liluhu
ગુજરાતી: ધરતીકંપ
客家語/Hak-kâ-ngî: Thi-thûng
हिन्दी: भूकम्प
hrvatski: Potres
Kreyòl ayisyen: Tranblemanntè
magyar: Földrengés
հայերեն: Երկրաշարժ
interlingua: Seismo
Bahasa Indonesia: Gempa bumi
Ilokano: Gingined
íslenska: Jarðskjálfti
italiano: Terremoto
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓴᔪᑉᐱᓛᕗᖅ
日本語: 地震
Patois: Oertkwiek
Basa Jawa: Lindhu
ქართული: მიწისძვრა
Taqbaylit: Zenzla
қазақша: Жер сілкіну
ភាសាខ្មែរ: រញ្ជួយផែនដី
ಕನ್ನಡ: ಭೂಕಂಪ
한국어: 지진
Ripoarisch: Äädbevve
kurdî: Erdhej
Кыргызча: Жер титирөө
Latina: Terrae motus
Lëtzebuergesch: Äerdbiewen
Limburgs: Eerdsjók
lingála: Moningí
latviešu: Zemestrīce
Baso Minangkabau: Gampo bumi
македонски: Земјотрес
മലയാളം: ഭൂകമ്പം
मराठी: भूकंप
Bahasa Melayu: Gempa bumi
Mirandés: Sismo
မြန်မာဘာသာ: ငလျင်လှုပ်ခြင်း
Napulitano: Tarramute
Plattdüütsch: Eerdbeven
Nedersaksies: Eardbewing
नेपाली: भुईंचालो
नेपाल भाषा: भुखा
Nederlands: Aardbeving
norsk nynorsk: Jordskjelv
norsk: Jordskjelv
Diné bizaad: Kéyah haʼdéísná
occitan: Tèrratrem
ଓଡ଼ିଆ: ଭୂମିକମ୍ପ
ਪੰਜਾਬੀ: ਭੁਚਾਲ
Papiamentu: Terremoto
پنجابی: بھونچال
پښتو: رېږدله
português: Sismo
Runa Simi: Pacha kuyuy
rumantsch: Terratrembel
română: Cutremur
русиньскый: Землетрясїня
Kinyarwanda: Umutingito
संस्कृतम्: भूकम्पः
саха тыла: Сир хамсааһына
sardu: Terremotu
Scots: Yirdquauk
srpskohrvatski / српскохрватски: Potres
සිංහල: භූචලන
Simple English: Earthquake
slovenčina: Zemetrasenie
slovenščina: Potres
Soomaaliga: Dhulgariir
shqip: Tërmeti
српски / srpski: Земљотрес
Sranantongo: Grontapubeyfi
Basa Sunda: Lini
svenska: Jordbävning
తెలుగు: భూకంపం
тоҷикӣ: Заминларза
Tagalog: Lindol
Türkçe: Deprem
татарча/tatarça: Җир тетрәү
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: يەر تەۋرەش
українська: Землетрус
اردو: زلزلہ
oʻzbekcha/ўзбекча: Zilzila
vèneto: Teremoto
Tiếng Việt: Động đất
West-Vlams: Eirdbevienge
Winaray: Linog
吴语: 地震
isiXhosa: Inyikima
მარგალური: დიხაშნწალუა
Vahcuengh: Deihdoengh
中文: 地震
文言: 地震
Bân-lâm-gú: Tē-tāng
粵語: 地震