Abakus (liczydło)

Rekonstrukcja rzymskiego abakusa z brązu

Abakus lub abak ( łac. abacus, gr. ἄβαξ, ábaks) [1] – deska z wyżłobionymi rowkami, które symbolizowały kolejne potęgi dziesięciu. Ułatwiał liczenie, używany w Rzymie i Grecji od 440 p.n.e. do XVIII wieku – prekursor liczydła i maszyn liczących. Był używany także w innych krajach Europy.

Obliczeń dokonywano poprzez wkładanie i przekładanie kamyków w rowkach. Zasada liczenia była taka sama jak na liczydle. Jedną z odmian abaku, stanowiącą poważne udoskonalenie, przypisywali Rzymianie pitagorejczykom i nazwali mensa pythagoreana (stół pitagorejski). Chińczycy używali liczydła zwanego suanpan. Nie ma pewności, czy jest ono wytworem własnym pomysłowości chińskiej czy też powstało na bazie abakusa rzymskiego [2]. Odmiana japońska nosi nazwę soroban ( jap. 算盤 ?).

Historia

Początkowo ludzie do liczenia używali palców. Wraz z rozwojem handlu (handlarze potrzebowali sposobu określania zarówno liczby sprzedanych/zakupionych dóbr, jak też ich kosztu) pojawiła się potrzeba korzystania z większych liczb i zaczęto używać kamyków i patyczków do ich oznaczania. Najpierw korzystano z systemu jedynkowego (jeden kamyk oznaczający jeden obiekt), z czasem zaczęto różnicować kształty używanych przedmiotów na oznaczenie różnych rodzajów obiektów lub różnych liczności (początki systemów pozycyjnych) – kamyki w jednym kształcie oznaczające cyfrę jedności, w innym – cyfrę dziesiątek itd.

Pierwsze abakusy były bardzo nietrwałe – często rysowane w piasku lub na drewnie. Najstarszym odnalezionym przykładem abakusa jest tabliczka znaleziona w 1846 roku na wyspie Salaminie ( Grecja), którą datuje się na III wiek p.n.e. Jest to marmurowa tabliczka o wysokości 149cm, szerokości 75cm i grubości 4,5cm, składająca się z dwóch grup poziomych linii (pięć w górnej części tabliczki, jedenaście w dolnej), przedzielonych pionową linią oraz trzech zestawów greckich symboli umieszczonych wzdłuż lewej, prawej oraz dolnej krawędzi płytki [3].

Abakusy nadal są powszechnie wykorzystywane przez kupców, przedsiębiorców i urzędników w Azji oraz zamiast pisemnych działań w przypadku nauczania osób niewidomych [4]. Istnieją badania wskazujące, że nawet wizualizowanie układu abakusa (szczególnie w japońskim układzie) pozwala na wykonywanie szybszych obliczeń (m.in. dlatego, że obliczenia na abakusie angażują obie półkule mózgowe, zaś pisemne – tylko lewą) [5].

Inne języki
Afrikaans: Abakus
العربية: معداد
Aymar aru: Jakhuña
azərbaycanca: Abak
تۆرکجه: چؤرتکه
Bân-lâm-gú: Sǹg-pôaⁿ
беларуская: Абак
беларуская (тарашкевіца)‎: Абак
Bislama: Abakus
български: Абак (сметало)
буряад: Сампин
català: Àbac
čeština: Počítadlo
eesti: Abakus
Ελληνικά: Άβακας
English: Abacus
español: Ábaco
euskara: Abako
فارسی: چرتکه
français: Boulier
Gaeilge: Abacas
galego: Ábaco
贛語: 算盤
Gĩkũyũ: Abacus
ગુજરાતી: મણકાઘોડી
한국어: 주판
Հայերեն: Աբակ (տախտակ)
हिन्दी: गिनतारा
hrvatski: Abak
Ido: Abako
Bahasa Indonesia: Sempoa
interlingua: Abaco
isiXhosa: I-abacus
italiano: Abaco
עברית: חשבונייה
Basa Jawa: Simpoa
қазақша: Абак
Kiswahili: Abakasi
Latina: Abacus
latviešu: Skaitīkļi
lietuvių: Abakas
Limburgs: Tèlraam
magyar: Abakusz
македонски: Абакус
മലയാളം: മണിച്ചട്ടം
Bahasa Melayu: Sempoa
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Sáung-buàng
Mirandés: Ábaco
монгол: Сампин
မြန်မာဘာသာ: ပေသီး
Nederlands: Abacus (rekentuig)
नेपाली: अबाकस
日本語: アバカス
norsk nynorsk: Kuleramme
oʻzbekcha/ўзбекча: Abak
ਪੰਜਾਬੀ: ਅਬੈਕਸ
Patois: Abakos
ភាសាខ្មែរ: ក្បាច់គិតលេខ
Piemontèis: Àbaco
português: Ábaco
română: Abac
русский: Абак
Scots: Abacus
shqip: Abakusi
sicilianu: Badduttuleri
Simple English: Abacus
سنڌي: آباڪس
slovenščina: Abak
српски / srpski: Абакус (рачунање)
srpskohrvatski / српскохрватски: Abakus (računanje)
Basa Sunda: Sipoah
suomi: Helmitaulu
svenska: Abakus
Tagalog: Abakus
తెలుగు: అబాకస్
тоҷикӣ: Абак
Türkçe: Abaküs
українська: Абак (рахівниця)
اردو: گنتارا
Tiếng Việt: Bàn tính
Winaray: Abacus
粵語: 算盤
中文: 算盘