Moneda

Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver.
Pèças e bilhets utilizats per pagar una nòta.

La moneda es un instrument de pagament, en vigor en un endrech e a una epòca donats, que complís lei foncions d'unitat de còmpte, d'intermediari dins lei cambis de bens ò de servicis e de resèrva de valor. Segon lei luòcs e leis epòcas, es tanben un ben public gràcias ai servicis que rend a la societat e un otís d'integracion economic, politic ò sociau.

La moneda es un concèpt fòrça ancian qu'apareguèt per la premier còp a la fin de la Preïstòria, probablament en Anatolia. Per la seguida, i aguèt una difusion progressiva de l'idèa que se debanèt en parallèl d'aparicions independentas. A partir dau millenari IV av. JC, s'escampèt l'usatge de monedas metallicas que foguèron a l'origina dei premierei pèças de moneda au sègle VII av. JC. Aqueu sistèma se difusèt lentament lòng dei rotas comercialas anant d'Asia a Euròpa e foguèt adoptat per lei principalei poissanças de la fin de l'Antiquitat e de l'Edat Mejana.

A la Renaissença, l'invencion dei premierei bancas modèrnas en Euròpa entraïnèt l'aparicion progressiva de la moneda fiduciària que conoguèt una lònga evolucion per venir la forma principala de moneda en circulacion au sègle XX. D'efèct, après la Premiera Guèrra Mondiala, leis estats, durament destabilizats per lei consequéncias economicas dau conflicte, poguèron pas restablir lei sistèmas monetaris basats sus de resèrvas de metaus preciós (principalament d'aur). Puei, en 1971, l'abandon de l'escandau aur per leis Estats Units entraïnèt la generalizacion de la moneda fiduciària a tota la planeta.

En parallèl, lo desvolopament dei bancas entraïnèt una aumentacion dei depaus. Ansin, au començament dau sègle XXI, la màger part de la moneda mondiala es formada per la moneda escripturala que correspond ais escrituras dins lei registres de còmpte bancaris.

Istòria

Lei premierei monedas

Cotèus chinés utilizats coma moneda entre 600 e 200 av. JC.

Lo concèpte de moneda sembla relativament ancian coma l'atesta la descubèrta de tròç d' obsidiana datant de 15 000 av. JC qu'èran distribuits au sen de certanei culturas liticas d'Anatolia. L'idèa s'escampèt pauc a pauc e sostenguèt probablament la formacion dei rets comerciaus estructurats de la fin de la Preïstòria. Quatre tipes de monedas primitivas – largament utilizadas fins au sègle XVIII – aparaguèron durant aqueu periòde :

En parallèl, lei premiereis unitats de còmpte apareguèron ambé la formacion dei premiereis administracions vèrs 2 500 av. JC. Sovent derivadas d'unitats de massa coma la mina utilizada dins l'Empèri d'Akkad, permetián una gestion deis impòsts e dei deutes per leis escribas. Pasmens, aqueu sistèma se difusèt pas en fòra deis institucions estatalas avans la fin de l'Antiquitat.

L'expansion de la moneda metallica

Pèças de moneda lidianas d'electrum dau sègle VI av. JC.
Solidus roman, moneda d'aur utilizada coma referéncia internacionala dau sègle III au sègle XII.

Atestat tre lo millenari IV av. JC en Sardenha, l'utilizacion de metaus coma moneda se difusèt pauc a pauc en Mediterranèa e en Orient Mejan. Aqueu sistèma èra generalament basat sus de cambis de lingòts. A respèct deis autrei formas de moneda primitiva, presentavan probablament l'avantatge d'èsser duradís e conservables. En 687 av. JC, lo rèi lidian Gygès inventèt lei premierei pèças de moneda en remplaçant lei lingòts per de tròç d'electrum (aliatge d'aur e d'argent) dotats de caracteristicas identicas (pes, talha...) e d'una marca autentificacion.

L'idèa de Gygès foguèt pauc a pauc adoptada per leis autrei pòbles de la region. Sei successors contunièron de melhorar son invencion ambé l'instauracion dau bimetallisme durant lo rèine de Cresus (560-546 av. JC). La conquista de Lidia per Pèrsia arrestèt pas aqueleis evolucions e leis Aquemenidas adoptèron tanben una moneda bimetallica après la presa de Babilònia en 539 av. JC.

Au sègle seguent, l'adopcion de pèças de moneda per lei ciutats-estats grègas pus importantas, especialament Atenas, permetèt a l'idèa de se difusar dins lo rèsta d'Euròpa. Dins la direccion opausada, vèrs Asia, China adoptèt una moneda de coire durant lo rèine de Qin Shi Huang (221-210 av. JC). Utilizada per pagar lei tropas e leis impòsts, demorèt en circulacion fins a 1837.

En parallèl de son usatge economic, la moneda metallica aquistèt pauc a pauc de ròtles politics e sociaus. Ansin, permetiá d'unificar politicament un espaci economic. Per exemple, foguèt lo cas en China onte l'òbra unificatritz de Qin Shi Huang subrevisquèt a l'afondrament rapide de sa dinastia. En Euròpa, lei pèças romanas, que representavan lo perfieu de l' emperaire, venguèron un otís de propaganda e de glorificacion dei sobeirans. Perpetuat per Constantinòble après la disparicion de l'Empèri d'Occident, lo sistèma monetari roman influencièt lei monedas creadas per leis estats barbars e arabes que se formèron entre lei sègles V e VII. En particular, en 696, leis Omeias adoptèron un sistèma trimetallic basat sus un dinar d'aur fòrça similar au solidus bizantin qu'èra la referéncia internacionala dau periòde.

La transicion vèrs lei monedas modèrnas

L'adopcion e la revirada de la moneda papier en China

Jiaozi dau periòde Song ambé l'inscripcion « representa l'equivalent de 77 000 wens de metau »».

China foguèt lo premier país qu'adoptèt una moneda de papier a la fin dau sègle X ò a l'inici dau sègle XI[1]. D'efèct, per limitar lo raubament dei quantitats de metaus preciós necessàrias au comèrci, lei Song dau Nòrd emetèron de bilhets dichs jiaozis. Lei premiers bilhets èran pintats sus de supòrts de fusta mai lo papier s'impausèt lèu per la fabricacion.

Adoptat per leis autrei dinastias chinesas dau periòde, lo sistèma conoguèt una utilizacion intensiva per la dinastia Yuan. Aquò entraïnèt una crisi a partir de la fin dau sègle XIV. La dinastia Ming assaièt de reprendre lo contraròtle dei jiaozis en 1374 e ne suspendiguèt la convertibilitat. La valor de la moneda de papier demeniguèt donc pauc a pauc. Puei, au sègle XV, une tiera de revòutas causèt d'emissions importantas qu'entraïnèron l'afondrament definitiu de la valor dei bilhets. Finalament, l'emperaire Ming Renzong (1424-1425) enebiguèt son usatge sota pena de mòrt.

Lo mercantilisme e lei premierei teorias de la moneda

A partir dau començament dau sègle XVI, l'arribada de quantitats gròssas de metaus preciós en provenància dei minas d'America dau Sud entraïnèt una aumentacion dei cambis economics e dei prètz en Euròpa. Dins un periòde dominat per lo mercantilisme (aparegut vèrs 1450) e per lo renfòrçament deis estats, aquò favorizèt lei premierei reflexions sus la moneda e sa gestion.

Lo premier que publiquèt lo resultat de seis estudis foguèt probablament lo monge polonés Nicolau Copernic (1473-1573) qu'emetèt la premiera formulacion de la teorica quantitativa de la moneda. Segon eu, una moneda tròp abondosa pèrd sa valor[2]. Represa en Espanha e en Portugau per l'Escòla de Salamanca, aquela idèa foguèt aprefondada per John Locke (1632-1704) e David Hume (1711-1776). Condamnèt l'intervencion de l'Estat dins leis afaires monetaris e es a l'origina dei concepcions classicas de l'economia modèrna.

Pasmens, dins lei fachs, leis estats dau periòde, especialament Anglatèrra, utilizèron largament l'expansion monetària per sostenir lo desvolopament de l'industria. Lei condicions d'aquela creissença economica (quantitats importantas de moneda e taus d'interès feble) foguèron rapidament descubèrtas per l'Estat e per leis industriaus. Aquò entraïnèt la creacion dei premierei bancas d'emission de bilhets que prefiguravan la moneda fiduciària que remplacèt – lentament – la moneda metallica eissida de l'Antiquitat.

Leis orfèbres banquiers

Bilhets de la Banca Reiala de França emés en 1720 ambé l'inscripcion « La Banca promet de pagar au portaire Dètz Liures Tornesas ».

Lo passatge de la moneda metallica marchanda – es a dire que sa valor èra egala a sa quantitat de metaus preciós – per una moneda fiduciària conoguèt un episòdi decisiu dins la premiera mitat dau sègle XVII en Euròpa. Per divèrsei rasons (sasida de metaus preciós, dificultats logisticas dau transpòrt dei pèças...), l'aristocracia e la borgesiá de mai d'un país comencèron de fisar sei resèrvas d'aur, d'argent e d'objèctes preciós a d'orfèbres qu'èran alora considerats coma un refugi segur. En cambi, recebèron de « certificats de depaus » que permetián de recuperar lei sòmas e leis objèctes gardats.

Pauc a pauc, aquelei certificats venguèron anonims e foguèron utilizats coma mejans de pagament. En 1661, apareguèron lei premiers bilhets europèus vertadiers en Suècia[3]. Autra evolucion, leis orfèbres, venguts banquiers, descurbiguèron qu'èra pas necessari d'aver una resèrva financiera egala a la totalitat dei depaus enregistrats. D'efèct, la conversion dei certificats èra rarament demandada e la banca podiá donc utilizar lei depaus per investir. Ansin, en mai dei certificats de depaus, lei banquiers comencèron d'emetre dei títols de deute e la valor deis emissions passèt rapidament la valor dei depaus.

Aqueu procès entraïnava una creacion monetària de part dei bancas e sostenguèt lo desvolopament economic dau periòde. En parallèl, favorizèt l'utilizacion d'una moneda de papier qu'èra plus dirèctament basada sus de resèrvas de metaus preciós per una partida de l'elèit economic europèu. Pauc a pauc, l'usatge dei bilhets s'escampèt au sen de la societat en despiech de quauquei reviradas coma aqueu de la banca de Law.

L'aparicion dau thaler

Thaler austrian de 1780.

En fòra deis inovacions liadas au papier moneda, lei Temps Modèrnes veguèron tanben la reaparicion d'una moneda internacionala que foguèt lo thaler e sei derivats. Aparegut en 1518 dins la region dei minas de Jáchymov en Boèmia, èra una moneda d'argent que foguèt caracterizada per una estabilitat excepcionala fins a sa disparicion au començament dau sègle XX. Adoptada coma unitat de còmpte dau Sant Empèri Roman Germanic, foguèt adoptada ò utilizada per lei país germanics (compres lei regions balcanicas que fasián partida d'Austria), per lei Províncias Unidas, per Anglatèrra e per lei colonias europèas d'America, d'Asia e d'Africa. En mai d'aquò, suscitèt la creacion de monedas similaras en França, en Espanha e dins d'autrei país europèus. Ensems, aquelei monedas d'argent dominèron l'economia durant lei sègles XVII e XVIII.

De la moneda metallica a la moneda fiduciària

Lo declin dau bimetallisme

Pèça francesa de niquèl de 1903.

Leis evolucions de la Renaissença e dei Temps Modèrnes permetèron l'instauracion d'un sistèma bimetallic en Euròpa basat sus l'aur e l'argent. Pasmens, lei quantitats d'argent necessàrias a son foncionament comencèron pauc a pauc de mancar. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, la descubèrta de jaciments aurifèrs fòrça importants agravèt aquela situacion ambé la produccion de 2 000 tonas d'aur entre 1851 e 1860. Aquò representava la mitat dei quantitats extrachas durant lei quinze sègles precedents e leis estats poguèron plus mantenir la paritat entre l'aur e l'argent. Lo monometallisme basat sus l'aur (escandau aur) venguèt donc la nòrma.

Lei sistèmas bimetallics e monometallic èran basats sus la convertibilitat de la moneda en aur ò en argent. Necessitavan de resèrvas importantas au sen dei bancas centralas per n'assegurar la valor. Pasmens, aqueu sistèma permetèt tanben d'emetre mai de bilhets e de batre de pèças fachs de metaus mens preciós (coire, bronze...) ò francament banaus (niquèl...).

Lei trèbols monetaris de la Premiera Guèrra Mondiala

Certificat aur estatsunidenc de 1922 ambé la mencion « Aquest bilhet certifica qu'es estat depausada au Tesaur deis Estats Units la sòma de 100 dolars de pèças d'aur pagabla au portaire sus demanda ».

La Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) entraïnèt de despensas considerablas que destabilizèron prefondament l'economia mondiala. Après la revirada dei politicas classicas, sa consequéncia principala foguèt un renovelament de la pensada monetària que favorizèt l'emergéncia de teorias intervencionistas.

D'efèct, après la guèrra, leis estats mau capitèron de restablir lo monometallisme que prevaliá avans 1914 (inflacion en Alemanha, recessions economicas deis ans 1920...). Puei, la crisi economica de 1929 escobèt lei temptativas de restauracion. Dins aqueu contèxte malaisat, s'impausèron leis idèas eissidas de l'òbra majora de l'economista britanic John Maynard Keynes (1883-1946), Teoria generala de l'emplec de l'interès e de la moneda (1936), que se prononciava en favor de politicas intervencionistas menats per lei govèrns per assegurar lo plen emplech.

Aquelei teorias favorizèron l'emission de moneda sota forma de bilhets per favorizar la demanda e la represa economica. Aquò aumentèt donc la fiduciarizacion de la moneda. En parallèl, lo dolar estatsunidenc venguèt la moneda dominanta en 1922 ambé la conferéncia de Gènoa. D'efèct, venguèt la soleta moneda dirèctament convertibla en aur. La liura britanica èra convertibla en dolar e leis autrei monedas èran convertiblas en dolars ò en liuras. Ansin, se metèt en plaça un sistèma mixt metallic e fiduciari dins la màger part deis país.

Lo sistèma de Bretton Woods

Adoptat en 1944, lo sistèma de Bretton Woods èra un sistèma mixt destinat a assegurar lo redreiçament de l'economia mondiala après la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945[4]). Lo dolar estatsunidenc demorèt l'unica moneda que gardava l'escandau aur. Leis autrei monedas èran definidas a respèct dau dolar e de reglas suplementàrias permetián de limitar lei devaluacions violentas deis ans 1920-1930.

En despiech de sa mixitat teorica, aqueu sistèma èra de facto de tipe fiduciari. D'efèct, per n'assegurar l'estabilitat, una regla implicita èra de pas – ò fòrça rarament – demandar la conversion dei dolars en aur. En plaça, lei dolars èran gardats dins leis estats per sostenir la moneda locala.

Lei monedas fluctuantas e la desmaterializacion

Cartas de crèdit dau començament dau sègle XXI que permèton de pagar un ben sensa manipular de pèças ò de bilhets gràcias a la desmaterializacion de la moneda.

Lo sistèma de Bretton Woods foncionèt corrèctament fins a la crisi economica deis ans 1970. Tre 1971, leis Estats Units d'America abandonèron oficiosament l'escandau aur[5]. En parallèl, lei teorias keynesianas foguèron suplantadas per lei teorias neoclassicas de l' Escòla Austriana e de l' Escòla de Chicago que depintan la moneda coma la manifestacion d'un òrdre espontanèu e condamnan l'intervencion monetària de l'Estat.

Dempuei leis ans 1970, lei monedas son donc vengudas fluctuantas e varian entre elei segon lei variacions dei mercats financiers. Leis estats gardan la possibilitat de devaluar mai dins lei fachs, aqueu tipe de manòbra es vengut rar. L'autra consequéncia majora es que la fiduciarizacion de la moneda es venguda la nòrma universala car ges de país a restablit l'escandau aur.

D'autra part, leis evolucions tecnologicas aparegudas a la fin dau sègle XX ambé lo desvolopament dei rets informatics aguèron de consequéncias sus lei cambis monetaris. D'efèct, la generalizacion dei [carta de crèdit|cartas de crèdit]] e dei viraments electronics remplaça mai e mai sovent l'utilizacion e la manipulacion de pèças e de bilhets. Ansin, la moneda es d'ara endavant sovent desmaterializada e l'usatge de la moneda escripturala es vengut fòrça frequent dins la vida vidanta.

Other Languages
Аҧсшәа: Аҧара
Afrikaans: Geld
Alemannisch: Geld
አማርኛ: ገንዘብ
aragonés: Diners
العربية: مال
مصرى: فلوس
অসমীয়া: মুদ্ৰা
asturianu: Dineru
Aymar aru: Qullqi
azərbaycanca: Pul
تۆرکجه: پول
башҡортса: Аҡса
Boarisch: Gejd
žemaitėška: Pėnėngā
беларуская: Грошы
беларуская (тарашкевіца)‎: Грошы
български: Пари
Bahasa Banjar: Duit
བོད་ཡིག: དངུལ་ལོར།
brezhoneg: Arc'hant
bosanski: Novac
буряад: Мүнгэн
català: Diner
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Cièng
нохчийн: Ахча
Cebuano: Kwarta
ᏣᎳᎩ: ᎠᏕᎳ
کوردی: پارە
čeština: Peníze
Чӑвашла: Укçа
dansk: Penge
Deutsch: Geld
Zazaki: Pere
Ελληνικά: Χρήμα
English: Money
Esperanto: Mono
español: Dinero
eesti: Raha
euskara: Diru
estremeñu: Dineru
فارسی: پول
suomi: Raha
Võro: Raha
Nordfriisk: Jil
Frysk: Jild
贛語:
galego: Diñeiro
Avañe'ẽ: Viru
客家語/Hak-kâ-ngî: Kîm-tshièn
हिन्दी: धन
Fiji Hindi: Paisa
hrvatski: Novac
Kreyòl ayisyen: Lajan
magyar: Pénz
Հայերեն: Փող
interlingua: Moneta
Bahasa Indonesia: Uang
Iñupiak: Manik
Ilokano: Kuarta
Ido: Pekunio
íslenska: Peningar
italiano: Denaro
日本語: 貨幣
Patois: Moni
Basa Jawa: Dhuwit
ქართული: ფული
қазақша: Ақша
ಕನ್ನಡ: ಹಣ
한국어:
къарачай-малкъар: Ачха
kurdî: Pere
Кыргызча: Акча
Latina: Pecunia
Lëtzebuergesch: Geld
Limburgs: Geldj
Ligure: Monæa
lingála: Mbɔ́ngɔ
ລາວ: ເງິນ
لۊری شومالی: پیل
lietuvių: Pinigai
latviešu: Nauda
मैथिली: मुद्रा
мокшень: Ярмакт
Malagasy: Vola
македонски: Пари
മലയാളം: പണം
монгол: Мөнгө
Bahasa Melayu: Wang
Mirandés: Denheiro
မြန်မာဘာသာ: ငွေစက္ကူ
эрзянь: Ярмакт
Nedersaksies: Gèld
नेपाली: मुद्रा
नेपाल भाषा: ध्यबा
Nederlands: Geld
norsk nynorsk: Pengar
norsk: Penger
Diné bizaad: Béeso
ਪੰਜਾਬੀ: ਪੈਸਾ
polski: Pieniądz
Piemontèis: Moneda
پنجابی: پیسے
پښتو: پيسې
português: Dinheiro
Runa Simi: Rantina qullqi
Romani: Lovi
русский: Деньги
русиньскый: Пінязї
Kinyarwanda: Ifaranga
संस्कृतम्: धनम्
саха тыла: Харчы
sicilianu: Dinaru (sordi)
Scots: Money
سنڌي: پيسا
srpskohrvatski / српскохрватски: Novac
සිංහල: මුදල්
Simple English: Money
slovenčina: Peniaze
slovenščina: Denar
chiShona: Mari
Soomaaliga: Lacag
shqip: Paraja
српски / srpski: Новац
Basa Sunda: Duit
svenska: Pengar
Kiswahili: Pesa
தமிழ்: பணம்
తెలుగు: ధనం
тоҷикӣ: Пул
ไทย: เงิน
Tagalog: Salapi
Tok Pisin: Mani
Türkçe: Para
Xitsonga: Mali
татарча/tatarça: Акча
тыва дыл: Акша
українська: Гроші
اردو: زر
oʻzbekcha/ўзбекча: Pul
vepsän kel’: Rahad
Tiếng Việt: Tiền
walon: Cwårs
Winaray: Kwarta
Wolof: Koppar
吴语: 钞票
isiXhosa: Imali
ייִדיש: געלט
中文: 貨幣
文言: 泉幣
Bân-lâm-gú: Chîⁿ
粵語: