1580-1589

De jaren 1580-1589 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 16e eeuw.

  • belangrijke gebeurtenissen

Belangrijke gebeurtenissen

Europa
  • In Portugal sterft in 1580 het Huis Aviz in mannelijke lijn uit. In de verwarring brengt het volk de bastaardprins Antonio van Crato als koning naar Lissabon. De Spaanse koning Filips II van Spanje stuurt de hertog van Alva om zijn rechten veilig te stellen. Don Antonio moet per schip naar Frankrijk vluchten. De jonge aartshertog Albrecht van Oostenrijk wordt Spaans landvoogd in Lissabon.
  • Beleg van Pskov in de Lijflandse Oorlog.
  • De krijgskansen in de Lijflandse Oorlog keren en de Russische tsaar Iwan de Verschrikkelijke moet Narva in 1583 weer ontruimen. Voor de buitenlandse handelsschepen wordt een nieuwe haven aangelegd in Archangel nabij de Witte Zee.
  • Als in 1584 de hugenoot Hendrik van Navarra wettig troonopvolger is geworden, verbindt de Katholieke Liga (waartoe naast de clan De guise ook andere edellieden behoren die tegen Hendrik van Navarra gekant zijn) zich met Parijs en andere belangrijke steden (die streven naar een grotere onafhankelijkheid tegenover het koningschap). Hendrik I van Guise verbindt zich in 1585 met Filips II van Spanje en ook koning Hendrik III sluit zich schoorvoetend maar uit zelfbehoud bij het verbond aan.
  • De hieropvolgende periode staat bekend als de "Drie-Hendriken-Oorlog" (1587-1589)naar de drie belangrijkste spelers in deze periode: koning Hendrik III, Hendrik van Navarra als leider van de hugenoten en Hendrik van Guise als leider van de radicale katholieken. In de overtuiging dat Guise een permanente bedreiging van zijn koningschap vormt, laat Hendrik III hem ombrengen, en kiest de zijde van Hendrik van Navarra, waarvoor hij op zijn beurt wordt vermoord in 1589.
  • Koningin Elizabeth laat haar katholieke nicht Maria I van Schotland, die in ballingschap in Engeland verblijft, onthoofden wegens samenzwering tegen haar bewind. Er gaat een golf van afgrijzen door katholiek Europa. In haar testament blijkt Maria haar aanspraak op de Engelse troon aan Filips II te hebben overgedragen. Filips II krijgt hierdoor steun van paus Pius V.
  • 1588 - De Spaanse Armada verslagen door een Engelse vloot onder leiding van admiraal Charles Howard en viceadmiraal Francis Drake. Hollandse watergeuzen onder leiding van admiraal Justinus van Nassau en Joost de Moor verhinderen de hertog van Parma zich vanuit de haven van Sluis in Vlaanderen bij de Armada aan te sluiten. Na in totaal 41 galjoenen, 24 andere schepen en 9000 opvarende te hebben verloren, bereiken slechts 67 gehavende schepen de haven van Santander.
  • Nadat Engeland de Spaanse Armada heeft verslagen, stuurt het als wraak een invasievloot naar Portugal. Aan boord zijn ook de pretendent Don Antonio en zijn oudste zoon, om de Portugezen in opstand te brengen. De expeditie wordt een grote mislukking.
  • De Keulse Oorlog is een godsdienstoorlog in het Keurvorstendom Keulen die duurt van 1583 tot 1588. Het conflict ontstaat door de poging van de Keulse aartsbisschop Gebhard Truchsess I van Waldburg om Keulen van een katholiek aartssticht om te vormen tot een protestants hertogdom. Gebhard I wordt hierin gesteund door troepen uit de Palts en uit Nederland, zijn katholieke tegenstander Ernst van Beieren krijgt steun van Spaanse en Beierse legereenheden. De katholieke zijde behaalt de overwinning en weet zo de positie van het katholicisme in het Heilige Roomse Rijk te verstevigen.
Nederlanden
  • Vanwege de bezetting van Mechelen zetelt de Grote Raad van september 1580 tot september 1585 in Namen.
  • Parma's Negen Jaren: de landvoogd Alexander Farnese herovert een groot deel van de opstandige Nederlanden.
  • In 1582 wordt Hondschote door de Spaanse troepen ingenomen en voor een deel verwoest. Veel textielbewerkers en ook textielbaronnen trekken naar Antwerpen en naar Leiden. Als groep onderhandelt men met het stadsbestuur van Leiden (tot dan toe een van de grootste concurrenten) om als groep daarheen te komen.
  • De Zuidelijke Nederlanden hebben flink te lijden onder de oorlog. Er is economische achteruitgang. Van handel en nijverheid beroofd zijn de Zuidelijke Nederlanden niet langer in staat om de enorme kosten van het Leger van Vlaanderen op te brengen. Dagelijks trekken duizenden mensen naar de Noordelijke Nederlanden. Zo verliest Brugge ongeveer de helft van zijn inwoners, Mechelen gaat van 30.000 zielen in het jaar 1550 naar 11.000 in 1590. Antwerpen met zijn 100.000 inwoners voor 1585 zakt naar 55.000 inwoners erna. Bestemming zijn nu voornamelijk de vrije provincies in het noorden.
  • Nadat de hertog van Parma in 1583 Duinkerke heroverd heeft, wordt de vloot in 1585 daarheen verplaatst. Daarbij voegen zich particuliere schippers met een kaperbrief van de admiraliteit in Brussel. De Noord-Nederlandse scheepvaart lijdt zoveel schade dat in 1587 het standrecht tegen de Duinkerker kapers wordt afgekondigd.
  • Na het Plakkaat van Verlatinghe en de moord op Willem van Oranje ontstaat een bestuurlijk vacuüm in de noordelijke gewesten. De soevereiniteit wordt achtereenvolgens aangeboden aan koning Hendrik III van Frankrijk en koningin Elizabeth I van Engeland. Ten slotte wordt in 1588 De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden uitgeroepen. Johan van Oldenbarnevelt heeft hier op de achtergrond toe bijgedragen door geleidelijk aan de buitenlandse invloeden in de Nederlandse politiek terug te brengen.
Algemeen
  • In 1579 krijgt de jezuïet Christoph Clavius opdracht de kalender te hervormen, waarmee problemen zijn. De verlofdagen variëren naargelang de seizoenen. Clavius maakt gebruik van de Pruisische tabellen van Erasmus Reinhold om de nieuwe kalender op te stellen. Paus Gregorius XIII keurt de gregoriaanse kalender goed voor alle Katholieke landen in 1582.
  • Een koudegolf van december 1586 tot en met september 1587 is een eerste forse inzinking van de Kleine IJstijd. Overal in West- en Midden-Europa wordt het in de tweede helft van de 16e eeuw kouder. De winters worden gekenmerkt door meer sneeuw en ijs.
Scheepvaart
  • 1585 - Voor het eerst wordt op commerciële basis chocola naar Europa vervoerd, met een schip van Vera Cruz naar Sevilla.
  • De Enkhuizer Jan Huygen van Linschoten is van 1583 tot 1588 secretaris van de Portugese bisschop van Goa. Zijn verhalen over reis, verblijf en ontmoetingen met andere Europeanen in Azië zullen in de jaren-1590 andere Nederlanders inspireren tot het ondernemen van verre reizen.
  • Vanaf 1580 eerste grote plantages voor export door ontwikkeling nieuwe suikermolens met 3 verticale rollers.
Azië


In andere talen
aragonés: Anyos 1580
العربية: عقد 1580
asturianu: Década del 1580
беларуская: 1580-я
беларуская (тарашкевіца)‎: 1580-я
bosanski: 1580-e
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: 1580 nièng-dâi
Чӑвашла: 1580-мĕш çулсем
Cymraeg: 1580au
dansk: 1580'erne
Deutsch: 1580er
emiliàn e rumagnòl: An 1580
English: 1580s
Esperanto: 1580-aj jaroj
español: Años 1580
suomi: 1580-luku
føroyskt: 1580-árini
français: Années 1580
Gaeilge: 1580í
贛語: 1580年代
Gàidhlig: 1580an
hrvatski: 1580-ih
Bahasa Indonesia: 1580-an
íslenska: 1581-1590
italiano: Anni 1580
日本語: 1580年代
Basa Jawa: 1580-an
ქართული: 1580-იანები
한국어: 1580년대
македонски: 1580-ти
Bahasa Melayu: 1580-an
эрзянь: 1580 це иеть
Nouormand: Annaées 1580
Sesotho sa Leboa: 1580s
Ирон: 1580-тæ
ਪੰਜਾਬੀ: 1580 ਦਾ ਦਹਾਕਾ
português: Década de 1580
Runa Simi: 1580 watakuna
română: Anii 1580
русский: 1580-е годы
саха тыла: 1580-с
sicilianu: 1580ini
srpskohrvatski / српскохрватски: 1580-e
Simple English: 1580s
slovenščina: 1580.
shqip: Vitet 1580
српски / srpski: 1580-е
Basa Sunda: 1580-an
svenska: 1580-talet
Kiswahili: Miaka ya 1580
தமிழ்: 1580கள்
Türkmençe: 1580ýý
татарча/tatarça: 1580-еллар
українська: 1580-ті
oʻzbekcha/ўзбекча: 1580-lar
Tiếng Việt: Thập niên 1580
中文: 1580年代
Bân-lâm-gú: 1580 nî-tāi
粵語: 1580年代