Сингапур
English: Singapore

Сингапур Республикасы
англ. Republic of Singapore
мал. Republik Singapura
кыт. 新加坡共和国
там. சிங்கப்பூர் குடியரசு
Singapore montage.png

Flag of Singapore.svgГерб
Мамлекеттик ЖелегиМамлекеттик Герби
Урааны: «Majulah Singapura
(Алга, Сингапур)»
Мамлекеттик Гимни
Singapore on the globe (Southeast Asia centered).svg
Эгемендүүлүк күнү9 август 1965-жыл
Расмий тилиаңглисче, кытайча (путунхуа), малайча, тамилче
Ири шаарларСингапур
Президент
Премьер-министр
Тони Тан
Ли Сянь Лун
Аянты
• Жалпы
• Суу бетинин %.

714,3[1] км²
1,444
Калкы
• Бааланган (2012)
Жыштыгы

5 312 400[2] адам
7200 ад./км²
ИДП
  • Бардыгы (2008)
   • Ар бир жанга

161,947 млрд[3] $ (44)
51 649[4] $
АДӨИ ( 2011) 0,866 [5] (өтө жогору) ()
Акча бирдигиСингапур доллары (SGD)
Домени.sg
ISO кодуSG
ЭОК кодуSGP
Телефон коду+65
Убакыт аралыгыUTC +8

Сингапур республикасы (англ. Republic of Singapore; мал. Republik Singapura; кыт. ; там. சிங்கப்பூர் குடியரசு Ciŋkappūr Kudiyarasu ) — шаар-мамлекет, Түштүк-Чыгыш Азия аралдарында жайгашкан, Малакка жарым аралынан ичке Жохор кысыгы аркылуу бөлүнүп турат. Малайзиянын курамына кирүүчү Жохор султанаты менен жана Индонезиянын курамындагы Риау аралдары менен чектешет.

Сингапур - синга (арстан) деген өздөштүрүлгөн (санскритчеси सिंह siMha (арстан)) малайя сөзүнө, санскритче पुर pura (шаар) сөзүн кошкондон алынган. Б.а. "арстандын шаары" дегенди билдирет.

Сингапурдун аянты 714,3 км² (2011-жыл) (кара. География Сингапура), 1960-жылдардан бери аянты деңиз түбүнөн топурак алып төгүүдөн чоңоюп жатат. Азыр Сингапур 63 аралдан турат. Эң ирилери — Сингапур (башкы арал), Убин, Теконг-Бесар, Брани, Сентоса, Семакау и Судонг. Эң бийик чекити — Букит-Тимах дөбөсү (163,3 м).

Тарыхы

Негизги макала: Сингапурдун тарыхы

Сингапур тууралуу алгачкы маалыматтар кытайлык хроникаларда (III кылымдагы) жолугат. Арал Шривиджая империясынын ээлигинде болгон, империянын борбору Суматра аралында жайгашып, Темасек деп явалыктарча аталган экен.. Темасек бир учурда маанилүү соода борбору болуп туруп, кийин өз маанисин жоготуптур. Темасек шаары тууралуу айрым археологиялык табылгалардан башка маалыматтар жокко эсе.

XV—XVI кылымдарда Сингапур Жохор султанатынын курамына кирип турган. 1617-жылдагы Малайя-Португалия согушунун убагында Сингапурга португалия аскерлери кол салган экен.

1819-жылдын 6-февралында сэр Томас Стамфорд Раффлз, - Британдык Ост-Индия компаниясынын өкүлү, - Жохордун султаны менен Сингапурда ар түрдүү этникалык топтордун көчүп келишине уруксат берүү менен соода аймагын уюштуруу тууралуу келишим түзөт. 1867-жылы Сингапур Британ империясынын колониясы болуп калат, анткени англистер Китайга баруучу жолдогу таяныч пункт катары Сингапурга чоң маани беришкен. Экинчи дүйнөлүк согуш убагында Япония Малайяны ээлейт, анан Сингапур үчүн урушта англистердин аскерлери көп болгонуна карабастан аларды жеңип алат (бул стратегиялык калпыс чечимдин натыйжасы эле — англистер япондордун кол салышын деңиз жактан күтүшкөн, алар болсо бүткүл Малайяны басып өтүп, Сингапурга анча корголбогон кургактан сокку урушат), 1942-жылдын 15-февралында Сингапур Япониянын колуна өтүп, бул абалда Япониянын 1945-жылдын сентябрында жеңилишине чейин турат. 1959-жылдан баштап Сингапур Британ империясынын курамындагы өзүн өзу башкарган мамлекет болуп калат, Ли Куан Ю болсо шайлоодон кийин премьер-министр болот. 1963-жылы референдумдун жыйынтыгы менен Сингапур Малайзия Федерациясына - Малайя, Сабах жана Саравак мамлекеттери менен бирге - кирет, бирок 1965-жылы 7-августта чырдашуудан кийин Сингапур Малайзиядан чыгып кетип, 1965-жылдын 9-августунда эгемендигин жарыялайт. Сингапур тынчтык менен ажырашат, анткени федерациянын жетекчилиги анын Малайзиянын курамында болушу этникалык балансты кытай калкынын пайдасына кыйшайтат деп эсептешкен.

1959-жылдан 1990-жылга чейин Ли Куан Ю башкарып турганда, эч бир байлыгы жок Сингапур (ичүүгө сууну дагы Малайзиядагы Жохордон ташып келишчү), толуп жаткан ички-сырткы проблемаларын өзү чечип, 3-дүйнөнүн кедей өлкөсүнөн жашоо деңгээли жогору турган эң өнүккөн өлкөнүн даражасына чейинки секирикти жасайт. 2004-жылы 10-августта Сингапурдун 63 жаштагы премьер-министри Го Чок Тонг, бул постту кийинки 14 жыл ээлеп тургандан кийин кызматтан чегинип, бул тууралуу расмий өтүнүчүн өлкө президенти С. Р. Натанга тапшырат. Өкмөттү 52 жаштагы Ли Сянь Лун — Ли Куан Юнун тун уулу - башкарып калат. Ал финансы министринин постун да ээлеп турат. Бийликтен кеткенден кийин ага министрдин кызматын аткарып келген 80 деги Ли Куан Ю, уулунун өкмөтүндө 2011-жылга чейин өкмөттүн кеңешчиси болуп турган. Сингапур эгемендик алгандан бери өткөн 53 жылдын ичинде эки гана премьер-министр (Ли Куан Ю жана Го Чок Тонг) алмашты, азыр өкмөттү Ли Куан Юнун уулу Ли Сянь Лун башкарып жатат. Сингапурдун гүлдөп өсүшүнүн дагы бир себеби, так ушул стабилдүүлүктө болсо керек.

1959—1990-жылдардагы модернизация Эгемендик алган кезинде Сингапур ичүүгө сууну жана курулушка кумду да сырттан ташып келген кичинекей кедей шаар-мамлекет эле. Чынында мамлекет эмес эле, балыкчылардын кыштагы экен. Кошуна мамлекеттер достук маанайда эмес эле, калктын үчтөн бири коммунисттерге тилектеш болгон. Ли Куан Ю өзүн жана өз командасын "англис тарбиясын алган буржуазиялык лидерлердин тобу"[5] деп мүнөздөгөн.

Сингапурдун символу — жомоктогу персонаж Мерлайон («жарым балык-жарым арстан») Ли Куан Юнун өкмөтү экономикалык өнүгүш Стратегиясы боюнча Сингапурду Түштүк-Чыгыш Азиянын финансылык жана соода борборуна айландырууну, ошондой эле, четтен инвесторлорду тартууну көздөгөн. Ли Куан Ю: «Биз ар бир инвесторду кошколдоп тосчубуз… Ага өндүрүштү жолго коюуга жардам бериш үчүн жан талашчыбуз», — деп жазат. Натыйжада «америкалык транснационалдык корпорациялар Сингапурда жогорку технологиялуу масштабы чоң өндүрүштүн байдубалын тургузушту», ошентип бул шаар-мамлекет, мисалга, электрониканын[6]ири өндүргүчү болуп калды. Эгемендикти алгандан кийин Сингапурда коррупциянын деңгээли жогору болгон. Ли Куан Ю минтип жазат: «Коррупция - азиялык турмуштун ажырагыс көрүнүшу эле. Адамдар параны ачык эле алчу, бул алардын жашоо мыйзамы болгон». Коррупция менен күрөш «чечимдерди кабыл алуу процедурасын жөнөкөйлөтүүдөн, мыйзамдарды ачык жана жөнөкөй эрежелерди кабыл алуу менен кош маанилүүлүктөн арылтуудан - керек болсо, ар кандай ишмердикке уруксат берүүлөрдү жана лицензиялоону алып таштоодон - башталды». Судьялардын эмгек акысы кескин көтөрүлдү, бул кызматка «мыкты жеке менчик адвокаттар» чакырылды. Сингапур судьясынын жылдык кирешеси бир нече 100 миң долларга жетти (ал эми 1990-жылдарда — 1 млн доллардан ашты.). Триада (уюшкан кылмыштуу топтор) аёосуз түрдө жок кылынды. Полициянын курамы кытайлардан туруп калды (мурда булар малаялыктар болуп, ичтен чыккан этникалык чырларын Ли Куан Ю өзү келип токтоткон учурлар да болгон). Жооптуу посттордогу мамлекеттик кызматкерлердин эмгек акылары жеке менчик компаниялардын топ-менеджерлериникиндей деңгээлге чейин көтөрүлдү. Чоңдордун арасындагы коррупция менен күрөшүү үчүн өзүнчө эч кимге баш ийбеген орган түзүлдү (Ли Куан Юнун жакындарына дагы кылмыш иштери козголгон болучу). Коррупционер катары бети ачылган министрлер ар кандай мөөнөткө кесилишти, кээ бирөө өз жанын кыйды, кайсы бирөөлөрү өлкөдөн качып кетти. Булардын ичинде Ви Тун Бун[7] (айлана-чөйрөнү коргоо министри) сыяктуу Ли Куан Юнун жолдоштору да болгон. Натыйжада Сингапур (эл аралык рейтингбоюнча) дүйнөнүн коррупцияга өтө аз чалдыккан мамлекеттеринин бири болуп калды.

Букит-Баток району. Ли Куан Ю өзүнүн мемуарларында дайыма мыйзамдын биринчилик принцибин жана мыйзамдын алдында - чоңдор менен өз туугандары кошо - баары бирдейлигин камсыз кылып келгендигин айтат. Өлкөнүн мыйзам чыгаруу системасы англиялык колониялык башкаруудан мураска калган болучу[8]. 1960—1970-жылдарда билим берүү системасы реформаланды. Сингапурда болгон көп ар түрдүү улуттук мектептерге бирдиктүү минималдуу стандарттар берилди. Англис тили бардык мектептерде милдеттүү түрдө окутулуп, жогорку окуу жайларда окутуу да ушул тилде жүргүзүлүп калды. Өкмөт сингапурдук студенттерди дүйнөнүн мыкты университеттеринде[9] окутууга акча аяган жок. Өкмөт калктын көпчүлүгүн менчик турак-жай менен камсыз кылууга чоң маани берип турду. 1960-жылдарда ипотекалык кредиттөө системасы түзүлдү, турак-жай курулушу кескин өстү, ошентип 1996-жылга карата шаардагы квартиралардын 9 %ы гана ижарага берилип калды, калгандары менчиктештирилди.[10] Буга кыймылсыз мүлккө салынган салыктын төмөндүгү себеп болду (менчик ээси өзү жашаса квартиранын базар баасынын 3,7 %ын, ижарага берсе - 10 %ын төлөгөн).

Other Languages
Acèh: Singapura
адыгабзэ: Сингапур
Afrikaans: Singapoer
Alemannisch: Singapur
አማርኛ: ሲንጋፖር
aragonés: Singapur
Ænglisc: Singapore
العربية: سنغافورة
অসমীয়া: ছিংগাপুৰ
asturianu: Singapur
azərbaycanca: Sinqapur
تۆرکجه: سنقاپور
башҡортса: Сингапур
Boarisch: Singapur
žemaitėška: Singapūrs
Bikol Central: Singapur
беларуская: Сінгапур
беларуская (тарашкевіца)‎: Сынгапур
български: Сингапур
भोजपुरी: सिंगापुर
Bislama: Singapore
Banjar: Singapura
བོད་ཡིག: སེང་ག་ཕོར།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: সিঙ্গাপুর
brezhoneg: Singapour
bosanski: Singapur
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Singapura
буряад: Сингапур
català: Singapur
Chavacano de Zamboanga: Singapur
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Sĭng-gă-pŏ̤
нохчийн: Сингапур
Cebuano: Singgapura
کوردی: سینگاپوور
qırımtatarca: Singapur
čeština: Singapur
kaszëbsczi: Singapùr
Чӑвашла: Сингапур
Cymraeg: Singapôr
dansk: Singapore
Deutsch: Singapur
Zazaki: Singapur
dolnoserbski: Singapur
डोटेली: सिंगापुर
ދިވެހިބަސް: ސިންގަޕޫރު
eʋegbe: Singapore
Ελληνικά: Σιγκαπούρη
English: Singapore
Esperanto: Singapuro
español: Singapur
eesti: Singapur
euskara: Singapur
estremeñu: Singapul
فارسی: سنگاپور
Fulfulde: Sinngapuur
suomi: Singapore
Võro: Singapur
føroyskt: Singapor
français: Singapour
arpetan: Singapor
Nordfriisk: Singapuur
Frysk: Singapoer
Gaeilge: Singeapór
Gagauz: Singapur
贛語: 新加坡
Gàidhlig: Singeapòr
galego: Singapur
Avañe'ẽ: Singapúra
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: सिंगापूर
ગુજરાતી: સિંગાપુર
Gaelg: Singapore
Hausa: Singafora
客家語/Hak-kâ-ngî: Sîn-kâ-pô
Hawaiʻi: Sinapoa
עברית: סינגפור
हिन्दी: सिंगापुर
Fiji Hindi: Singapore
hrvatski: Singapur
hornjoserbsce: Singapur
Kreyòl ayisyen: Sengapou (peyi)
magyar: Szingapúr
հայերեն: Սինգապուր
interlingua: Singapur
Bahasa Indonesia: Singapura
Interlingue: Singapor
Iñupiak: Singapore
Ilokano: Singapur
ГӀалгӀай: Сингапур
íslenska: Singapúr
italiano: Singapore
Patois: Singgapuor
la .lojban.: singapura
Jawa: Singapura
ქართული: სინგაპური
Qaraqalpaqsha: Singapur
Taqbaylit: Singapur
Kabɩyɛ: Sɛŋgapuuri
Kongo: Singapore
Gĩkũyũ: Singapore
қазақша: Сингапур
kalaallisut: Singapore
ភាសាខ្មែរ: សិង្ហបុរី
ಕನ್ನಡ: ಸಿಂಗಾಪುರ
한국어: 싱가포르
kurdî: Singapûr
kernowek: Singapour
Latina: Singapura
Lëtzebuergesch: Singapur (Republik)
лезги: Сингапур
Lingua Franca Nova: Singapor
Limburgs: Singapore
Ligure: Scingapô
lumbaart: Singapur
lingála: Singapur
لۊری شومالی: سنگاپۊر
lietuvių: Singapūras
latviešu: Singapūra
मैथिली: सिङ्गापुर
Basa Banyumasan: Singapura
Malagasy: Singapaoro
олык марий: Сингапур
Māori: Hingapoa
Minangkabau: Singapura
македонски: Сингапур
മലയാളം: സിംഗപ്പൂർ
монгол: Сингапур
मराठी: सिंगापूर
Bahasa Melayu: Singapura
Malti: Singapor
Mirandés: Singapura
မြန်မာဘာသာ: စင်ကာပူနိုင်ငံ
эрзянь: Сингапур
مازِرونی: سنگاپور
Dorerin Naoero: Tsingapoar
Nāhuatl: Singapur
Plattdüütsch: Singapur
नेपाली: सिङ्गापुर
नेपाल भाषा: सिंगापोर
Nederlands: Singapore
norsk nynorsk: Singapore
norsk: Singapore
Novial: Singapore
occitan: Singapor
Livvinkarjala: Singapore
Oromoo: Singaappoor
ਪੰਜਾਬੀ: ਸਿੰਗਾਪੁਰ
Kapampangan: Singapur
Papiamentu: Singapura
Picard: Singapour
Norfuk / Pitkern: Singapur
polski: Singapur
Piemontèis: Singapor
پنجابی: سنگاپور
پښتو: سنګاپور
português: Singapura
Runa Simi: Singapur
română: Singapore
tarandíne: Singapore
русский: Сингапур
русиньскый: Сінґапур
Kinyarwanda: Singapore
संस्कृतम्: सिङ्गापुरम्
саха тыла: Сингапур
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱥᱤᱝᱜᱟᱯᱩᱨ
sicilianu: Singapura
Scots: Singapore
سنڌي: سنگاپور
davvisámegiella: Singapore
Sängö: Sïngäpûru
srpskohrvatski / српскохрватски: Singapur
Simple English: Singapore
slovenčina: Singapur
slovenščina: Singapur
Gagana Samoa: Sigapoa
chiShona: Singapore
Soomaaliga: Singabuur
shqip: Singapori
српски / srpski: Сингапур
SiSwati: ISingapholo
Sunda: Singapura
svenska: Singapore
Kiswahili: Singapuri
ślůnski: Singapur
తెలుగు: సింగపూరు
tetun: Singapura
тоҷикӣ: Сингапур
Türkmençe: Singapur
Tagalog: Singapore
Tok Pisin: Singapore
Türkçe: Singapur
Xitsonga: Singapore
татарча/tatarça: Сингапур
chiTumbuka: Singapore
удмурт: Сингапур
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: سىنگاپور
українська: Сінгапур
اردو: سنگاپور
oʻzbekcha/ўзбекча: Singapur
vèneto: Singapor
vepsän kel’: Singapur
Tiếng Việt: Singapore
West-Vlams: Singapore
Volapük: Singapurän
Winaray: Singgapura
Wolof: Singapoor
吴语: 新加坡
მარგალური: სინგაპური
ייִדיש: סינגאפור
Yorùbá: Singapore
Vahcuengh: Saengyabo
Zeêuws: Singapoor
中文: 新加坡
文言: 新加坡
Bân-lâm-gú: Sin-ka-pho
粵語: 星加坡