Совет Социалист Республикаланы Союзу

Совет Социалист Республикаланы Союзу
Совет Союз, СССР

Бирлик кърал
Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 
Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1919–1929).svg
 
Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919-1927).svg
 
Flag of Transcaucasian SFSR.svg
30-чу декабрь 1922 — 26-чы декбарь 1991Flag of Azerbaijan.svg
 
Flag of Armenia.svg
 
Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg
 
Flag of Georgia (1990–2004).svg
 
Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic.svg
 
Flag of Kyrgyz SSR.svg
 
Flag of Latvia.svg
Flag of the Soviet Union.svgCoat of arms of the Soviet Union.svg
СССР-ни байрагъыСССР-ни герби
Девизи
Бютеу къралланы пролетарлары бирлешигиз
Гимни
Интернационал (1922—1944)
СССР-ни кърал гимни (1944—1991)
Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg
СССР-ни 1945 джылдан башлаб картасы
Ара шахарыМосква
Тил(лер)иОрус тил (де-факто)[1]
ДиниАтеизм [2]
ВалютасыСССР-ни сому
Сагъат бёлгеле+2…+12
Джер ёлчеми22 402 200 км²[3]
Халкъы293 047 571 адам [4]
Кърал оноууну формасыбир партиялы
Совет республика (1922—1936),
бир партиялы (1989 джылгъа дери)
парламент республика (1936—1991)
 - 1922—1924Владимир Ильич Ленин
 - 1924—1953Иосиф Виссарионович Сталин
 - 1953Георгий Максимилианович Маленков
 - 1953—1964Никита Сергеевич Хрущёв
 - 1964—1982Леонид Ильич Брежнев
 - 1982—1984Юрий Владимирович Андропов
 - 1984-1985Константин Устинович Черненко
 - 1985-1991Михаил Сергеевич Горбачёв
  1. Де-юре СССР-де 1990 джылгъа дери официал тил болмагъанды. Орус тил ауурлукъ этсе да, эмда официал халда хайырландырылса да, конституция бла бютеу тилле тенг болгъандыла. 1990 джылны 24-чю апрелинде алыннган «СССР-ни тиллерини юсюнден» законнга кёре орус тил СССР-ни официал тили болуб баямланнганды.
  2. Конституция бла дин тутаргъа хар ким эркин болса да, къралда бийлик этген идеология атеизм болгъанды
  3. 1991 джыл чачылыр заманына
  4. СССР-ни халкъыны ахыр тергеуюне кёре (1989)

Совет Социалист Республикаланы Союзу, неда Совет Союз, СССР[1] (орус. Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик, Советский Союз, СССР) — 1922−1991 джыллада Европа бла Азияны территориясында орналгъан кърал болгъанды. СССР, Джер джюзюню адам джашагъан джерини 1/6 алгъанды[2] эмда дунияны джери бла эм уллу къралы болгъанды. 1917 джылгъа дери Россия империя орналгъан джерде къуралгъанды.

1977 джылны конституциясына кёре, СССР бирикген бирлик кёбмиллетли[3] эм социалист кърал болуб баямланнганды[4].

Экинчи дуния къазауатдан сора СССР-ни Афганистан, Маджар, Иран, Къытай, КХДР (1948 джылдан башлаб), Монголия, Норвегия, Польша, Румыния, Тюрк, Финляндия, Чехословакия бла джер юсю чеклери, АБШ, Швеция эмда Япония бла тенгиз чеклери болгъанды.

СССР, 1922 джылны 30-чу декабрында РСФСР, Украин ССР, Белорус ССР эм ЗСФСР бирлешиб къуралгъанды.

Союзлу республикаладан къуралгъанды (тюрлю тюрлю джыллада аланы саны тёртден оналтыгъа дери болгъанды), ала барысы да Конституциягъа кёре суверен къралла болгъандыла[5]; хар союзлу республиканы Союздан тыйгъычсыз чыгъыргъы эркинлиги сакъланнганды[6]. Союзлу республика тыш кърал бла илишкилеге кирирге, ала бла кесаматла этерге, дипломат эмда консуллукъ келечиликле бла алмашыргъа, халкъла арасы къуралышланы ишлерине къошулургъа хакъы болгаънды[7]. БМО-ну тамалын салгъан 50 къралны ичинде СССР бла бирге аны эки союзлу республикасы: Белорус ССР бла Украин ССР да болгъанды.

Бир къауум республикаланы къурамына автоном совет социалист республикала (АССР), крайла, областла, автоном областла (АО) эмда автоном (1977 джылгъа дери — миллет) округла да кирирге болгъадыла.

Экинчи дуния къазауатдан сора, СССР, АБШ бла бирге деу къралгъа саналгъанды[8]. Совет Союз социализмни дуния системасында алчылыкъ этгенди, БМО-ну Къоркъуусузлукъ Кенгешини члени болгъанды.

СССР-ни чачылыуу ара союзлу власть бла республикаладагъы властланы арасында тикликле бла белгилерге боллукъду. 1989—1990 джылада бютеу республикан Баш Советле кърал суверинетни декларацияларын баямлагъандыла, бир къаууму уа — толу бойсунмауну декларациясын. 1991 джылны 17-чи мартында 15 ресубликадан 9 -да СССР-ни сакълауну юсюнден референдум бардырылгъанды, анда чёб атханланы юч этиб экиси джангыртылгъан союзну къалырын излгендиле. Алай а ара властла болумну тюзетелмегендиле. Августдагъы ГКЧП-ны онгайсыз путчундан сора балтика республикаланы бойсунмамауларын официал таныйдыла. Бойсунмазлыкъны юсюнден бютеу Украина референдумда, Украинада джашагъанланы асламысы бойсунмазлыкъны сайлагъанлары, СССР-ни энчи къраллыкъ джюрютюуюн болмазлыкъ этеди, аны юсюнден, Бойсунмагъан Къралланы Бирлигини къуралыууну юсюнден баямлауда белгиленнгенди, ол келишиуге юч союз республиканы башчысы — Ельцин РСФСР-ден (Россия Федерациядан), Кравчук УССР-ден (Украинадан) эмда Шушкевич БССР-ден (Беларусдан) — 1991 джылны 8-чи декабрында къол саладыла[9]. Официал халда СССР, 1991 джылны 26-чы декабрында къурутулгъанды. 1991 джылны ахырында Россия Федерация, СССР-ни халкъла арасы ишледе континуитет-къралы баямланады.

Other Languages
Acèh: Uni Soviet
Afrikaans: Sowjetunie
Alemannisch: Sowjetunion
অসমীয়া: ছ'ভিয়েট সংঘ
авар: СССР
تۆرکجه: شوروی
Boarisch: Sowjetunion
žemaitėška: Tarību Sājonga
беларуская (тарашкевіца)‎: Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік
bosanski: Sovjetski Savez
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Sŭ-lièng
Cebuano: Unyong Sobyet
čeština: Sovětský svaz
Deutsch: Sowjetunion
dolnoserbski: Sowjetski zwězk
English: Soviet Union
Esperanto: Sovetunio
estremeñu: Unión Soviética
føroyskt: Sovjetsamveldið
Nordfriisk: Sowjetunion
Frysk: Sovjet-Uny
贛語: 蘇聯
گیلکی: شؤروي
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌲𐌲𐌲𐌸
客家語/Hak-kâ-ngî: Sû-lièn
हिन्दी: सोवियत संघ
hrvatski: Sovjetski Savez
hornjoserbsce: Sowjetski zwjazk
magyar: Szovjetunió
interlingua: Union Sovietic
Bahasa Indonesia: Uni Soviet
Interlingue: Soviet-Union
íslenska: Sovétríkin
la .lojban.: sofygu'e
Basa Jawa: Uni Sovyèt
ភាសាខ្មែរ: សហភាពសូវៀត
한국어: 소련
कॉशुर / کٲشُر: صؤوِت اِتِفاق
kernowek: URSS
Lëtzebuergesch: Sowjetunioun
Limburgs: Sovjet-Unie
lietuvių: Tarybų Sąjunga
مازِرونی: شوروی
Napulitano: Aunione Sovieteca
Plattdüütsch: Sowjetunion
Nedersaksies: Sovjet-Unie
Nederlands: Sovjet-Unie
norsk nynorsk: Sovjetunionen
Papiamentu: Union Sovietiko
Picard: URSS
پنجابی: سویت یونین
português: União Soviética
rumantsch: Uniun sovietica
русиньскый: СССР
davvisámegiella: Sovjetlihttu
srpskohrvatski / српскохрватски: Sovjetski Savez
Simple English: Soviet Union
slovenčina: Sovietsky zväz
slovenščina: Sovjetska zveza
Soomaaliga: Midowga Sofiyet
Seeltersk: Sowjetunion
Basa Sunda: Uni Soviét
svenska: Sovjetunionen
Tagalog: Unyong Sobyet
тыва дыл: ССРЭ
Tiếng Việt: Liên Xô
West-Vlams: Sovjet-Unie
walon: URSS
吴语: 苏联
Vahcuengh: Suhlienz
中文: 苏联
文言: 蘇聯
Bân-lâm-gú: So͘-liân
粵語: 蘇聯