Метр

Метр (белгилениую: м, m; грекча — μέτρον — ёлчем, ёлчелеучю) — ЁС-да узунлукъну эмда аралыкъны белгилеген ёлчем биримиди. Метр, джарыкъны вакуумда 1/299 792 458 секунха ётген аралыкъгъа тенгди.

Тарихи

1889 джылдан 1960 джыллагъа дери хайырланнган метрни халкъла арасы эталону.

Метр биринчи Францияда XVIII ёмюрде киргенди, алгъын эки бир-бири бла эришген ангылатыуну джюрютгенди:

  • маятникни 45° кенгликде 1 с (бусагъатдагъы ёлчемледе бу аралыкъ мыннга тенгди: м) ичине джарымкёзюуде чайкъалыууду.
  • Париж меридианны къыркъ миллион этиб бириди (ол деген шимал полюсдан экваторгъа дери Парижни кенглигинде джер эллипсоидни юсю бла баргъан аралыкъны он миллиондан бириди.

Аллындан биринчи ангылам джюрюгенди (1790 джыл 8-чи май Француз Миллет джыйылыу). Алай а эркин тюшюуню терклениую кенгликге байламлы болгъаны себебли,аны бла маятник эталон кёргюзюуде къыйын болгъаны ючюн, Француз Илмула Академиясы 1791 джылда Миллет джыйылыугъа метрни меридианны юсю бла белгилерин тилегенди. 1791 джылны 30-чу мартында бу тилек къабыл этилгенди. Миллет Конвент Францияда метрик системаны джюрютюуюню юсюнден закон алгъанды, эмда комиссарлагъа, аланы ичинде Ш. О. Кулон, Ж. Л. Лагранж, П.-С. Лаплас эмда башъа белгили алимле болгъандыла, эксперимент бла узунлукъну эмда массаны биримлерин ангылатырларын излегендиле. 1792-1797 джыллада Францияны революцион Конвентини бегими бла алимле (Деламбр бла Мешен) 6 джылны ичинде 9°40' узунлугъу болгъан париж меридианны дугасын ёлчелегендиле. Кърал Дюнкеркден Барселонагъа дери 115 ючмюйюшге юлешиннгенди, алай а Джерни полюс къысылыууну терс санагъанлары ючюн эталон 0,2 мм къысха болгъанды; алай бла,меридианны узунлугъу 40 000 км тенг тюлдю, аннга джууукъду.

Эталонну биринчи прототипи багъырдан 1795 джыл этилгенди. Массаны ангылатыуу да метрни ангылатыууна байламлы болгъанын чертирге керекди.

1799 джылда 90 % платина эмда 10 % иридий къатышдан метрни эталону этилгенди, аны узунлугъу Париж меридианны узунлугъуну къыркъ миллионундан бири болгъанды.

Наполеон башчылыкъ этген заманда метрик система бютеу Европагъа джайылгъанды. Джангыз, Наполеон хорламагъан Уллу Британияда узунлукъну эски ёлчемлери къалгъанды: дюйм, фут эмда ярд.

1917 джылда метрик система Эресейде киргенди.

1889 джылда метрни халкъла арасы эталон джангыдан алгъындан тюзюрек этилгенди. Бу эталонда платина бла иридийден этилгенди. Аны копиялары метрни узунлукъну бирими санагъан къраллагъа берилгенди. Бу эталон алкъын Ёлчемле бла ауурлукъланы халкъла арасы бюросунда бусагъатдада сакъланады.

1960 джылдан башлаб адамла метрни эталонун затны хайырланнганны къояргъа оноу этилгенди, ол замандан башлаб 1983 джылгъа дери метр вакуумда спектрны оранж сызыны (6 056  Å) толкъунуну узунлугъуна кереленнген  650 763,73 санды.

Метрни бусагъатда ангыламы 1983 джылдан бери джюрюйдю

  • Метр — джарыкъны вакуумда (1 / 299 792 458) секундха ётген джолуну узунлугъуду.
Other Languages
Afrikaans: Meter
Alemannisch: Meter
አማርኛ: ሜትር
aragonés: Metro
العربية: متر
مصرى: متر
অসমীয়া: মিটাৰ
asturianu: Metru
авар: Метр
azərbaycanca: Metr
تۆرکجه: متر
башҡортса: Метр
žemaitėška: Metros
беларуская: Метр
беларуская (тарашкевіца)‎: Мэтар
български: Метър
भोजपुरी: मीटर
Bahasa Banjar: Meter
বাংলা: মিটার
བོད་ཡིག: སྨི།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: মিটার
brezhoneg: Metr
bosanski: Metar
català: Metre
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Gŭng-chióh
کوردی: مەتر
čeština: Metr
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Мєтро
Чӑвашла: Метр
Cymraeg: Metr
dansk: Meter
Deutsch: Meter
ދިވެހިބަސް: މީޓަރު
Ελληνικά: Μέτρο
emiliàn e rumagnòl: Meter
English: Metre
Esperanto: Metro
español: Metro
eesti: Meeter
euskara: Metro
فارسی: متر
suomi: Metri
français: Mètre
Nordfriisk: Meeter
furlan: Metri
Frysk: Meter
Gaeilge: Méadar
贛語:
Gàidhlig: Meatair
galego: Metro
Avañe'ẽ: Temira'ãha
ગુજરાતી: મીટર
客家語/Hak-kâ-ngî: Kûng-chhak
עברית: מטר
हिन्दी: मीटर
Fiji Hindi: Metre
hrvatski: Metar
hornjoserbsce: Meter
Kreyòl ayisyen: Mèt (mezi)
magyar: Méter
հայերեն: Մետր
interlingua: Metro
Bahasa Indonesia: Meter
Ilokano: Metro
Ido: Metro
íslenska: Metri
italiano: Metro
日本語: メートル
Patois: Miita
la .lojban.: mitre
Basa Jawa: Mèter
ქართული: მეტრი
Qaraqalpaqsha: Metr
қазақша: Метр
ಕನ್ನಡ: ಮೀಟರ್
한국어: 미터
Ripoarisch: Läng
kurdî: Metre
Кыргызча: Метр
Latina: Metrum
Lëtzebuergesch: Meter
лезги: Метр
Limburgs: Meter
lumbaart: Meter
lingála: Mɛtɛlɛ
ລາວ: ແມັດ
lietuvių: Metras
latviešu: Metrs
Malagasy: Metatra
Baso Minangkabau: Meter
македонски: Метар
മലയാളം: മീറ്റർ
монгол: Метр
मराठी: मीटर
Bahasa Melayu: Meter
Malti: Metru
မြန်မာဘာသာ: မီတာ
Nāhuatl: Huehcan
Plattdüütsch: Meter
नेपाली: मिटर
नेपाल भाषा: मितर
Nederlands: Meter
norsk nynorsk: Meter
norsk: Meter
Nouormand: Mète
occitan: Mètre
Ирон: Метр
ਪੰਜਾਬੀ: ਮੀਟਰ
polski: Metr
Piemontèis: Méter
پنجابی: میٹر
português: Metro
Runa Simi: Mitru
română: Metru
tarandíne: Metre
русский: Метр
русиньскый: Метер
саха тыла: Миэтэрэ
sardu: Metre
sicilianu: Metru
Scots: Metre
davvisámegiella: Mehter
srpskohrvatski / српскохрватски: Metar
Simple English: Metre
slovenčina: Meter
slovenščina: Meter
Soomaaliga: Mitir
shqip: Metri
српски / srpski: Метар
Basa Sunda: Méter
svenska: Meter
Kiswahili: Mita
ślůnski: Myjter
தமிழ்: மீட்டர்
తెలుగు: మీటరు
тоҷикӣ: Метр
ไทย: เมตร
Tagalog: Metro
Türkçe: Metre
татарча/tatarça: Метр
українська: Метр
اردو: میٹر
oʻzbekcha/ўзбекча: Metr
vèneto: Metro
Tiếng Việt: Mét
Winaray: Metro
吴语: 米 (单位)
მარგალური: მეტრა
ייִדיש: מעטער
Yorùbá: Mítà
中文: 米 (单位)
文言: 公尺
Bân-lâm-gú: Kong-chhioh
粵語: 米 (長度)