Әзіл

Әзіл — бір адамның екінші адамды ұялту, сөзге тоқтату үшін айтатын ұрымтал да астарлы, көңілді де күлкілі пікірі. Яғни болмысқа, құбылысқа, нақты оқиғаға қатысты көзқарасты білдірудің, баға берудің бір түрі.[1] Әзілде де сынап-мінеу, іліп-шалып, тәлкек ету ниеті жатады. Тек сол ниет жүрекке ауыр тимейтін етіліп, қалжыңға сүйеп жүзеге асырылады. Сондықтан да қазақ мұны “әзіл-оспақ”, “әзіл-қалжың” деп қосарлап атайды. Дегенмен, ащы әзілдерде сатираның уыты, көңілге қаяу түсірмейтін әзілдерде юмордың белгілері жүреді. [2]

Әзіл — юморлық сезімнің, тапқырлықтың жемісі. Алайда, әзіл-оспақ, әзіл-қалжыңды сатира, юморға жатқызуға болмайды. Өйткені, біріншіден, сатира, юмор өмірлік болмыс-құбылыстарды ұзақ уақыт байқап-көрудің, зерттеп-білудің, ақыл-ой, дүниетаным елегінен өткізудің нәтижесінде туады.

Сатира, юмор белгілі бір дүниетанымның, саяси-әлеуметтік көзқарастың көрінісі, сәулесі ретінде, ресми шығарма түрінде, жалпы жұртқа жария етілу үшін жазылады. Ал әзіл-қалжың түріндегі шымшыма сөз кез келген жерде — отбасы, ошақ қасында, той-томалақ, әр түрлі отырыстарда айтыла салады. Онда ресми сипат, кең танымалдық болмайды. Абай мен оның айналасы арасында осындай әзіл-қалжың көп айтылған. Мысалы, Абай Қоңыркөкше болысы болып тұрған кезде, оның үйіне Байкөкше ақын келеді. Ол есіктен ене бергенде Абай оны:
“Тақыр жерге қауындап шөп бітеді,
Қай адамға мал мен бақ көп бітеді”, — деп іледі. Сонда Байкөкше:
“Кей жігітті пысық деп болыс қойсаң,
Қашан түсіп қалғанша жеп бітеді”,— деп, әзілге әзілмен жауап қайтарады. Әзіл-қалжың сатира, юмор сияқты ескінің әлеуметтік қалдықтарына, қоғамның ілгері дамуына кесір-кесапат келтіретін зиянды дерттерге қарсы бағытталмайды, айтысып, қағысып отырған жеке адамдарға ғана тиістіріліп, тек соны сөзден тосу ниетімен айтылады. Сатира, юмор міні бар қоғам мүшесінің бәріне бірдей бағыттала береді, ал әзіл-оспақ дәстүрлі сөз қағыстыру реті бар адамдар арасында ғана, яғни құрбы мен құрдас, жезде мен балдыз, жеңге мен қайын, құда мен құдаша арасында айтылады. Халқымыз “Әзілің жарасса атаңмен ойна” деп әзілді кек тұтпай, қолдап отырған.[3]

  • Дереккөздер

Дереккөздер

  1. “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
  2. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
  3. “ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
Other Languages
العربية: فكاهة
asturianu: Humor
azərbaycanca: Yumor
беларуская: Гумар
беларуская (тарашкевіца)‎: Гумар
български: Хумор
বাংলা: রসবোধ
བོད་ཡིག: དགོད་བྲོ།
bosanski: Humor
català: Humor
čeština: Humor
Чӑвашла: Кулăш
dansk: Humor
Deutsch: Humor
Ελληνικά: Χιούμορ
English: Humour
Esperanto: Humuro
español: Humor
eesti: Huumor
euskara: Umore
فارسی: شوخی
suomi: Huumori
français: Humour
galego: Humor
עברית: הומור
hrvatski: Humor
magyar: Humor
հայերեն: Հումոր
Bahasa Indonesia: Humor
Ido: Humuro
italiano: Umorismo
日本語: ユーモア
ქართული: იუმორი
한국어: 유머
Кыргызча: Юмор
lietuvių: Humoras
latviešu: Humors
олык марий: Юмор
македонски: Хумор
മലയാളം: ഹാസ്യം
مازِرونی: شوخی
Nederlands: Humor
norsk nynorsk: Humor
norsk: Humor
occitan: Umor
português: Humor
română: Umor
русский: Юмор
русиньскый: Гумор
Scots: Humour
srpskohrvatski / српскохрватски: Humor
Simple English: Humour
slovenčina: Humor
slovenščina: Humor
shqip: Humori
српски / srpski: Хумор
svenska: Humor
తెలుగు: హాస్యము
Türkçe: Mizah
татарча/tatarça: Yumor
українська: Гумор
oʻzbekcha/ўзбекча: Mutoyiba
Tiếng Việt: Hài hước
მარგალური: იუმორი
ייִדיש: הומאר
中文: 幽默
Bân-lâm-gú: Khoe-hâi