Қалайы

Қалайы Sn

Қалайы (латынша Stannum), Sn – элементтердің периодтық жүйесінің ІV-тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 50, атомдық массасы 118,69. Қалайы күміс түсті ақ, жұмсақ, иілгіш металл. Балқу t 231,91°С, қайнау t 2240°С. Табиғатта массалық сандары 112, 114 – 120, 122, 124 болатын 10 тұрақты изотопы бар. Жасанды жолмен көптеген радиоактивті изотопы алынған. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 8.10-3%. Қалайы қоршаған орта температурасына байланысты үш түрлі кристалдық модификацияда (түр өзгешелігінде) кездеседі:

  1. кубтық (14°С-қа дейін) – тығыздығы 5,846 г/см3 болатын α - Sn (сұр қалайы);
  2. тетрагональдік (173°С-қа дейін) – тығыздығы 7,295 г/см3 β - Sn (ақ қалайы);
  3. ромбылық (231,84°С-қа дейін) – тығыздығы 6,52 – 6,56 г/см3 γ - Sn.
A.
Қалайы кені

Қалайы б.з-дан 6000 жылы бұрын белгілі болған. Оны өте ерте кезден-ақ әсемдік бұйымдар жасауда пайдаланған. Қалыпты жағдайда химиялық әсерге төзімді келеді, дымқыл ауада, суда өзгермейді, оның сыртында түзілген жұқа берік қабат Қалайыны одан әрі тотығудан қорғайды. Табиғатта негізінен қосылыс күйінде кездеседі. Маңызды өндірістік минералдары: касситерит, станнин. Өнеркәсіпте қалайыны жоғары температурада қалайылы-тасты (касситерит) көмірмен тотықсыздандыру арқылы алады: SnO2+C=Sn+CO2. Қалайы сұйытылған қышқылдарда баяу, ал концентрлі күкірт және азот қышқылдарында тез ериді. Қалайы көптеген құймалардың құрамына кіреді. Әсіресе қалайының, мыспен құймасы – қола өнеркәсібі мен техникада және әсемдік заттар жасауда кеңінен қолданылады. Балқыған қалайыға темір қаңылтырды батырып алса, оған қалайы жақсы жұғады. Қалайы жалатқан темір тотықпайды. Сондықтан оны кей жағдайларда темір қаңылтырларды қаптауда қолданады. Ол «ақ қаңылтыр» деп аталады. Қазіргі кезде дүние жүзінде өндірілетін барлық қалайының жартысына жуығы ақ қаңылтыр жасауға жұмсалады. Ақ қаңылтырдан консерві қалбырлары жасалады.[1]

Кәдімгі ақ түсті қалайы 14°С-тан төменгі температурада сұр қалайыға айналып, ұнтақ күйге көшеді. Мұны “қалайының оба ауруы” деп атайды. Қалайы біздің заманымыздан 6000 ж. бұрын белгілі болған, өте ерте кезден-ақ әсемдік бұйымдар жасауда пайдаланылған. Ол қалыпты жағдайда химиялық әсерге төзімді келеді, дымқыл ауада, суда өзгермейді, оның сыртында түзілген жаңа берік қабат қалайыны одан әрі тотығудан қорғайды. Қалайы табиғатта, негізінен, қосылыс күйінде кездеседі. Маңызды өндірістік минералдары: касситерит, станнин. Өнеркәсіпте қалайыны жоғары температурада қалайылы тасты (касситерит) көмірмен тотықсыздандыру арқылы алады: SnO2+ C = Sn +CO2. Қалайы сұйытылған қышқылдарда баяу, ал концентрлі күкірт және азот қышқылдарында тез ериді, көптеген құймалардың құрамына кіреді. Әсіресе, қалайының мыспен құймасы – қола өнеркәсібі мен техникада және әсемдік заттар жасауда кеңінен қолданылады. Балқыған қалайыға темір қаңылтырды батырып алса, оған қалайы жақсы жұғады. Қалайы жалатқан темір тотықпайды. Сондықтан қалайы кей жағдайларда темір қаңылтырларды қаптауда қолданылады. Ол “ақ қаңылтыр” деп аталады. Қазіргі кезде дүние жүзінде өндірілетін барлық қалайының жартысына жуығы ақ қаңылтыр жасауға жұмсалады. Ақ қаңылтырдан консерві қалбырлары жасалады.[2]

  • Дереккөздер

Дереккөздер

  1. Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
  2. “Балалар Энциклопедиясы”, V-том



Other Languages
Afrikaans: Tin
Alemannisch: Zinn
አማርኛ: ቆርቆሮ
Ænglisc: Tin
العربية: قصدير
অসমীয়া: টিন
asturianu: Estañu
Aymar aru: Chayanta
azərbaycanca: Qalay
تۆرکجه: تنه‌که
башҡортса: Аҡ ҡурғаш
беларуская: Волава
беларуская (тарашкевіца)‎: Цына
български: Калай
भोजपुरी: टीना
বাংলা: টিন
བོད་ཡིག: ཀྲིན།
brezhoneg: Staen
bosanski: Kalaj
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Sék
Cebuano: Tansan
کوردی: قەڵای
corsu: Stagnu
čeština: Cín
Чӑвашла: Тăхлан
Cymraeg: Tun
dansk: Tin
Deutsch: Zinn
Ελληνικά: Κασσίτερος
English: Tin
Esperanto: Stano
español: Estaño
eesti: Tina
euskara: Eztainu
فارسی: قلع
suomi: Tina
Võro: Tina
føroyskt: Tin
français: Étain
Nordfriisk: Tan (element)
furlan: Stagn
Gaeilge: Stán
Gàidhlig: Staoin
galego: Estaño
ગુજરાતી: કલાઈ
Gaelg: Stainney
客家語/Hak-kâ-ngî: Siak
עברית: בדיל
हिन्दी: टिन
Fiji Hindi: Tin
hrvatski: Kositar
Kreyòl ayisyen: Eten
magyar: Ón
հայերեն: Անագ
interlingua: Stanno
Bahasa Indonesia: Timah
Ido: Stano
íslenska: Tin
日本語: スズ
la .lojban.: tinci
Basa Jawa: Timah
ქართული: კალა
Kabɩyɛ: Etɛŋ
ಕನ್ನಡ: ತವರ
한국어: 주석 (원소)
Перем Коми: Озісь
kurdî: Pîl (metal)
коми: Озысь
kernowek: Sten
Кыргызча: Калай
Latina: Stannum
Lëtzebuergesch: Zënn
лакку: Къалай
лезги: Къеле
Limburgs: Tin
lumbaart: Stagn
lietuvių: Alavas
latviešu: Alva
мокшень: Валдакиви
македонски: Калај
മലയാളം: വെളുത്തീയം
मराठी: टिन
кырык мары: Вулны
Bahasa Melayu: Timah
မြန်မာဘာသာ: သံဖြူ
эрзянь: Валдо киве
Nāhuatl: Amochitl
Plattdüütsch: Tinn
नेपाल भाषा: टिन
Nederlands: Tin (element)
norsk nynorsk: Grunnstoffet tinn
Diné bizaad: Béésh dildǫʼí
Livvinkarjala: Tina
ଓଡ଼ିଆ: ଟିଣ
Ирон: Къала
ਪੰਜਾਬੀ: ਟਿਨ
पालि: टिन
polski: Cyna
Piemontèis: Stagn (metal)
پنجابی: ٹن
português: Estanho
Runa Simi: Chayanta
română: Staniu
armãneashti: Staniu
русский: Олово
русиньскый: Цін
संस्कृतम्: त्रपु
саха тыла: Хорҕолдьун
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱴᱤᱬ
sicilianu: Stagnu
Scots: Tin
srpskohrvatski / српскохрватски: Kalaj
Simple English: Tin
slovenčina: Cín
slovenščina: Kositer
Soomaaliga: Tin (curiye)
shqip: Kallaj
српски / srpski: Калај
Seeltersk: Tin
Basa Sunda: Timah
svenska: Tenn
Kiswahili: Stani
తెలుగు: తగరము
тоҷикӣ: Қалъагӣ
ไทย: ดีบุก
Tagalog: Lata
Türkçe: Kalay
татарча/tatarça: Аккургаш
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: قەلەي
українська: Станум
اردو: قلع
oʻzbekcha/ўзбекча: Qalay
vepsän kel’: Tin
Tiếng Việt: Thiếc
Volapük: Stanin
Winaray: Lata
吴语:
მარგალური: კალა (ელემენტი)
ייִדיש: צין
Yorùbá: Tánganran
Vahcuengh: Sik
中文:
文言:
Bân-lâm-gú: Siah
粵語: