Мораль

Мораль (латын moralіs – әдет-ғұрып) – адамдар мен әлеуметтік бірлестіктер арасындағы қарым-қатынастарды реттейтін қағида; адамның мінез-құлқын реттеу қызметтерін атқаратын әлеуметтік институт. Мораль әлеуметтік шындықтың этикалық сапаларын (ізеттілік, мейірбандық, әділеттілік, мінез-құлық, әдет-ғұрып, т.б.) бейнелейтін қоғамдық сананың ерекше нысанына жатады. Моральдың бірқатар ерекшеліктері бар:

  • Моральдық ережелер мен талаптар қоғамның ғасырлар бойы қалыптасқан құндылық негізін құрайды және жалпылама сипатта болады;
  • Моральдық қағидалар мен сезімдер нормативті, міндетті, тиісті болып табылады;
  • Мораль әлеуметтік мұраттың бір түріне жатады, ол күнделікті тұрмыс қалыптарынан жоғары қойылады;
  • Мораль мемлекеттік күшпен танылмайды, ол адамның еркіндігі аясымен байланысты.

Мораль — тарихи кұбылыс, этиканың зерттеу объектісі. Мораль деп — белгілі бір қоғамдағы өмір сүріп жатқан адамдар арасында қалыптасқан адамгершілік құлық нормалары мен ұстанымдарының жиынтығын айтамыз. Мораль жеке адамның қоғамда өмір сүре алу, басқалармен үйлесімді қарым-қатынаста болу кабілетін танытады. Басқаша тұжырымдайтын болсақ, мораль — ізгілік, адамгершілік ережелерінің жиынтығы екен. Моральдык нормаларды ұстану арқылы әрбір жеке тұлға өзінің адамгершілік, ізгілік қасиеттерін қалыптастырады. Мораль адамдардың бірлесе өмір сүруге дағдылану нәтижесінде, қарым-қатынас жолында туындап отырған қарама-қайшылықтардан шығу барысында тарихи түрде қалыптасқан. Мораль өзінің түп-тамырымен сонау қадым замандарға жалғасып жатыр.

Бізді өзіміздің ең көне тегімізден алшақтататын уақыт аракашықтығына орасан зор екендігін көзге елестету үшін мынадай шаманы алуға болады. Адамның қалыптасуының тарихи кезеңін тұтас жүз пайыз деп алсақ, соның тек бір пайызы ғана біздің "өз есімізді білген" тарихи уақыт болып табылады. Яғни адамзаттың мақтан тұтар бес-алты мың- жылдық мерзімдегі мәдени-өркениеттік кезеңі оның алдындағы адамзаттың қапастағы "тарихымен" салыстырғанда түкке тұрмастай шамада. Ол — бізге таңсық, түсінгенімізден түсінбегеніміз көп уақыт мерзімі.[1]

Адамдардың бірлесе өмір сүру тәжірибесінен, мәдениеттің дамуынан Моральдық нормалар шыққан және оның орындалуын қоғамдық пікір қадағалап отырады. Ынтымақтастық пен адамгершілікті нығайтатын қалыптар Мораль ережелері болып қабылданады. Жеке тұлға қоғамның әдеп мәдениетін игеру барысында өз мінез-құлқын реттей алатын қабілетке ие болып, айналасында болып жатқан оқиғаларға Моральдық баға бере алады. Нәтижесінде адам кісілік қасиеттерін дамыта алатын субъектіге айналып, оның бойында ар-ұят, жауапкершілік, парыз, намыс, ізгілік секілді жоғары Моральдық, кісілік қасиеттер қалыптасады. Моральдық сана тек таңдау мүмкіндігі бар жерде ғана әрекет етеді. Мәжбүрлеп істелген іске Моральдық баға беру қиын. Сондықтан Моральдық санада мотив, пиғыл, мақсат мәселелері алдыңғы қатарға шығады. Моральдық сананың үш сатысы болады. Біріншісі, адамның ішкі тылсым дүниесін, яғни Моральдық қажеттіктер мен қабілеттерді, эмоциялар мен сезімдерді, т.б. қамтиды. Әдептік сананың екінші сатысына рационалды ақыл-ой елегінен өткен Моральдық түсініктер жатады. Рационалды Мораль, әдетте әр түрлі әдептілік ережелерінен, адамгершілік туралы этик. теориялардан тұрады. Моральдық сананың үшінші сатысы Моральдық интуиция (түйсік) болып табылады. Моральдың негізгі бөлігіне іс-әрекет, мінез-құлық жатады. Моральдық мінез-құлықта мотив-мақсатты, құрал мен нәтижені айыра білу қажет. Әлеуметтік қатынастардың түрлі салаларына сәйкес кәсіптік, отбасылық, тұрмыстық, т.б. Мораль түрлері айқындалады.[2]

Other Languages
العربية: أخلاق
asturianu: Moral
azərbaycanca: Əxlaq
беларуская: Мараль
беларуская (тарашкевіца)‎: Мараль
български: Морал
বাংলা: নৈতিকতা
bosanski: Moral
català: Moral
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Dô̤-dáik
Cebuano: Moralidad
čeština: Morálka
Cymraeg: Moesoldeb
Deutsch: Moral
English: Morality
Esperanto: Moralo
español: Moral
eesti: Moraal
euskara: Moral
فارسی: اخلاق
suomi: Moraali
français: Morale
Frysk: Moraal
galego: Moral
עברית: מוסר
हिन्दी: सदाचार
Fiji Hindi: Morality
hrvatski: Moral
magyar: Erkölcs
interlingua: Moral
Bahasa Indonesia: Moral
íslenska: Siðferði
italiano: Morale
日本語: 道徳
Basa Jawa: Moral
한국어: 도덕
Кыргызча: Мораль
Latina: Moralitas
lietuvių: Moralė
latviešu: Morāle
македонски: Морал
Bahasa Melayu: Moral
नेपाल भाषा: नैतिकता
Nederlands: Moraal
norsk nynorsk: Moral
norsk: Moral
occitan: Morala
ਪੰਜਾਬੀ: ਸਦਾਚਾਰ
polski: Moralność
português: Moral
română: Morală
русский: Мораль
संस्कृतम्: नैतिकता
саха тыла: Мораль
Scots: Morality
srpskohrvatski / српскохрватски: Moral
Simple English: Morality
slovenščina: Morala
shqip: Morali
српски / srpski: Морал
svenska: Moral
தமிழ்: அறம்
తెలుగు: నీతి
тоҷикӣ: Ахлоқ
Tagalog: Moralidad
Türkçe: Ahlak
татарча/tatarça: Әхлак
українська: Мораль
اردو: اخلاق
Tiếng Việt: Đạo đức
吴语: 道德
ייִדיש: מוסר
中文: 道德
Bân-lâm-gú: Tō-tek
粵語: 道德