Конфуциандық
English: Confucianism

Пекиндегі Конфуций мүсіні

Конфуциандық (кыт. жу цзя (цзяо) – ғалым-интеллектуалдар (ілімі) мектебі) — ежелгі дәуірден бастау алатын философиялық жүйе, Шығыстағы үш басты діни-этикалық даосизм мен буддизм қатарындағы бағыттың, Ежелгі Қытайдағы басты идеялық ағымдардың бірі, саяси-этикалық ілім. Конфузцийшілдіктің негізін қалаушы – Конфуций (б.з.б. 551 – 479), оның көзқарасын ізбасарлары “Лунь ой” (“Әңгімелері мен ой-пікірлер”) кітабында баяндап берген. Конфузцийшілдікке сәйкес, адам тағдырын “аспан” айқындайды және адамдардың «мейірімділерге» және «нашарларға» бөлінуінің өзгеріске ұшырауы мүмкін емес. Жасы кіші үлкенге, қызметі төмен адам жоғары қызметтегі адамға сөзсіз бағынуға тиіс. Әлеуметтік теңсіздікті құдайдың құдіретімен байланыстырған Мэн-цзы (б.з.б. 372 – 289) Конфуцийдің көрнекті ізбасары болды. Конфузцийшілдіктің екінші бір жақтаушысы Сюнь-цзы жасаған ілім бойынша “аспан” табиғаттың бір бөлігі болып табылады және онда сана болмайды. Адам заттардың заңдылықтарын түсініп, оларды өз мүддесі үшін пайдалануға тиіс. Алайда, Конфузцийшілдіктің “құдайдың құдіреті” туралы ілімі Дун Чжуншудың (б.з.б. 2 ғ.) конфуцийшіл ортодоксты доктринасын жасауына негіз болды. Негізінен, Сун әулеті билігі кезінде (10 – 13 ғасырлар) қытай философия мектебінің жаңа Конфузцийшілдік бағыты қалыптасты. Жаңа Конфузцийшілдік деп аталған бұл ағымның ерте Конфузцийшілдіктен айырмашылығы – онтология, натурфилософия, космогонияға көбірек көңіл бөлінеді. 11 – 12 ғасырларда Чжу Си және басқалар арқылы жаңа конфуцийшілдер дейтін философиялық бағыт қалыптасты, ол заттарда екі түрлі негіз бар деп үйретті. Олар: Ли – парасатты шығармашылық күш және Ци – енжар материя. Алғашқысы адамның бойындағы жақсы қасиет – ізгілікке құлшыныс, ал екіншісі – жаман қасиет сезім қызғанышына бой ұруды қалыптастырады. Бұған бәсекелес екінші бағыт болған Лу Цзююань – Ван Янмин мектебі 16 – 17 ғасырларда идеялық басымдыққа жетті. 17 – 19 ғасырларда классикалық мәтіндерді сыни тұрғыда оқып, табиғатты тәжірибемен зерттеу қолға алынды. 20 ғасырларда батыс философиясы теориялары назарға алынды. Әлеуметтік тәртіп пен реттіліктің бұлжымастығын дәйектей түсу арқылы жаңа конфузцийшілдік 21 ғасырлардың басына дейін Қытай философиясы мен қоғамдық-саяси ойындағы үстем бағытқа ие болып келді. Оның Жапония, Корея мен Вьетнамға да ықпалы зор болды.

  • Дереккөздер

Дереккөздер

Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Конфуциандық
Other Languages
Afrikaans: Konfusianisme
Alemannisch: Konfuzianismus
aragonés: Confucianismo
العربية: كونفوشية
asturianu: Confucionismu
azərbaycanca: Konfutsiçilik
башҡортса: Конфуцианлыҡ
Boarisch: Konfuzianismus
žemaitėška: Konfucēnėzmos
беларуская: Канфуцыянства
беларуская (тарашкевіца)‎: Канфуцыянства
български: Конфуцианство
brezhoneg: Konfusianegezh
bosanski: Konfucijanizam
català: Confucianisme
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ṳ̀-gă
čeština: Konfucianismus
Cymraeg: Conffiwsiaeth
English: Confucianism
Esperanto: Konfuceismo
español: Confucianismo
euskara: Konfuzianismo
français: Confucianisme
贛語: 儒家
Bahasa Hulontalo: Agama Kong Hu Cu
客家語/Hak-kâ-ngî: Yì-kâ
Fiji Hindi: Confucianism
hrvatski: Konfucijanizam
interlingua: Confucianismo
Bahasa Indonesia: Agama Konghucu
Ilokano: Konpusianismo
íslenska: Konfúsíusismi
italiano: Confucianesimo
日本語: 儒教
한국어: 유교
Кыргызча: Конфуцийчилик
Lëtzebuergesch: Konfuzianismus
Lingua Franca Nova: Confuzisme
Limburgs: Confucianisme
lietuvių: Konfucianizmas
latviešu: Konfūcisms
Basa Banyumasan: Kong Hu Cu
Minangkabau: Konfusianisme
македонски: Конфучијанство
Bahasa Melayu: Konfusianisme
Mirandés: Cunfucionismo
မြန်မာဘာသာ: ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ
Plattdüütsch: Konfuzianismus
Nederlands: Confucianisme
norsk nynorsk: Konfutsianismen
occitan: Confucianisme
Livvinkarjala: Kongfucelaižus
polski: Konfucjanizm
Piemontèis: Confucianism
پنجابی: کنفوشیسزم
português: Confucionismo
Runa Simi: Ru llup'ina
română: Confucianism
русиньскый: Конфуцианство
саха тыла: Конфуцианизм
sicilianu: Cunfucianismu
srpskohrvatski / српскохрватски: Konfucijanizam
Simple English: Confucianism
slovenčina: Konfucianizmus
slovenščina: Konfucijanstvo
српски / srpski: Конфучијанство
svenska: Konfucianism
Kiswahili: Ukonfusio
Tagalog: Confucianismo
татарча/tatarça: Конфуцийчылык
українська: Конфуціанство
oʻzbekcha/ўзбекча: Konfutsiylik
Tiếng Việt: Nho giáo
Winaray: Confucianismo
吴语: 儒家
მარგალური: კონფუციანობა
中文: 儒家
文言: 儒家
Bân-lâm-gú: Jû-ka
粵語: 儒家