Жанр

Жанр (французша genre, латынша generіs — түр, тек) — өнердің барлық түрлерінде тарихи қалыптасқан іштей жіктелім жүйесі. Жанрлық жіктелім әрбір өнер түрінің ерекшелігіне байланысты өзіндік жанрлық жүйе құрайды. Мысалы, музыкадағы “ән”, “күй”, “романс”, “симфония”, т.б. жанрлар бейнелеу өнеріне тән емес, бейнелеу өнерінде “натюрморт”, “пейзаж”, “портрет” сияқты жанрлар болса, әдебиетте “айтыс”, “жыр”, “әңгіме”, “роман”, “эпопея”, т.б. жанрлар бар. Солай бола тұрғанмен барлық өнер түрі үшін ортақ жанрлық жіктелім үрдісі бар, сол үрдіс әр өнер түрінде өзінше көрініс табады. Бұл үрдіс, яғни жанрға анықтама беру заңдылығы көпқырлы және бір-бірімен тығыз байланысты болғандықтан, оған көзқарас та біртекті емес. Әдебиеттегі жанр — әлем әдебиетіндегі немесе нақтылы бір ұлттық әдебиеттегі белгілі бір дәуірде қалыптасқан, ортақ типологиялық, т.б. белгілері бар көркем шығармалар түрлерінің жүйесі. Жанр ұғымының мазмұны әдеби процесс барысында ұдайы өзгеріске түсіп, күрделеніп отыр, мұның өзі жанр туралы ғылыми түсініктердің әлі де жетілмегендігін көрсетеді. “Жанр” сөзі француз тілінде “тек” ұғымын береді, сондықтан да эпос, лирика және драманы ертеректе жанр деп атады, кейде жанр термині әдеби түр терминімен теңестіріледі (қ. Әдебиеттің тегі мен түрі). Ал шын мәнінде жанрлар аталған үш тек пен әдеби түр құрамына кіреді. жанрдың әдебиеттің тегі мен түрінің қайсысына жататынын көркем шығарманың эстет. сапасы, көлемі, соған сәйкес жалпы құрылымы айқындайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, ұлттық өнердегі кез келген жанр біржола жоғалып кетпейді, тарихи объективті жағдайға байланысты белгілі бір кезеңде әдеби процесте “кейін шегінуі” мүмкін. Бұрын болған кейбір жанр жаңа уақыт талабына қайта сай келсе, “жанрлық жад” (М.Бахтин) қайта оянып, соның негізінде әлгі жанр түрленіп, әдеби процесте алдыңғы қатарға шығады. Әдебиет тарихында барлық дәуірді басынан өткеріп, жоғалмаған жанрға мысалды жатқызуға болады. Кейінгі дәуірде қайта өрлеген жанрларға трагедия мен новелла жатады. Кез келген жанрдың тарихи даму жолы өте күрделі, өйткені, әрбір ұлы суреткердің шығармашылығында ол түрленіп отырады. Мыс., әдебиеттегі психологиялық роман жанры адамның ішкі әлеміне терең бойлау процесінде қалыптасты.

Other Languages
Afrikaans: Genre
العربية: نوع فني
azərbaycanca: Janr
تۆرکجه: ژانر
žemaitėška: Žonros
беларуская: Жанр
беларуская (тарашкевіца)‎: Жанр
български: Жанр
čeština: Žánr
Чӑвашла: Жанр
dansk: Genre
Deutsch: Genre
dolnoserbski: Žanr
English: Genre
Esperanto: Ĝenro
فارسی: ژانر
suomi: Genre
Frysk: Sjenre
ગુજરાતી: શૈલી
עברית: סוגה
हिन्दी: विधा
hrvatski: Žanr
magyar: Műfaj
հայերեն: Ժանր
Bahasa Indonesia: Genre
日本語: ジャンル
ქართული: ჟანრი
한국어: 장르
Кыргызча: Жанр
Lëtzebuergesch: Genre
lietuvių: Žanras
latviešu: Žanrs
македонски: Жанр
Bahasa Melayu: Genre
Nederlands: Genre
norsk nynorsk: Sjanger
norsk: Sjanger
ਪੰਜਾਬੀ: ਵਿਧਾ
русский: Жанр
Scots: Genre
srpskohrvatski / српскохрватски: Žanr
Simple English: Genre
shqip: Zhanri
српски / srpski: Žanr
svenska: Genre
Kiswahili: Utanzu
тоҷикӣ: Жанр
татарча/tatarça: Жанр
українська: Жанр
اردو: صنف
oʻzbekcha/ўзбекча: Janr
Tiếng Việt: Thể loại
მარგალური: ჟანრი
ייִדיש: זשאנער
中文: 藝術類型