Suedia

Suedia
Konungariket Sverige
Flag of Sweden.svgGreat coat of arms of Sweden.svg
Standardo di SuediaBlazono di Suedia
Nacionala himno:
Du gamla, du fria
EU-Sweden.svg
Urbi:
Chefurbo:Stockholm
· Habitanti:776 545 (2005)
Precipua urbo:Stockholm
Lingui:
Oficala lingui:Sueda. Noto: Finlandana, Sami, Romani, Yidisha e Meankieli esas oficala lingui ube minoritati de ta etnii habitas.
Guvernerio:
Tipo:Monarkio
· Rejulo:Karl la 16ma Gustaf
· Chefministro:Stefan Löfven
Surfaco: (57ma granda)
· Totala:450 295 km²
· Aquo:8,7 %
Habitanti: (91ma granda)
· Totala:10 040 995[1] (2018)
· Denseso di habitantaro:22,3 hab./km²
Plusa informi:
Valuto:kroon di Suedia
Veho-latero:dextre, sinistre
ISO:SE
SWE
752
Reto-domeno:.se*
Precipua religio:kristanismo, 68%
Oficala retosituo:http://www.sweden.se/


Suedia esas lando jacanta en nordal Europa. Lu havas kom vicini Norvegia norde e weste, e Finlando nord-este. Sude jacas Baltika Maro. La ponto di Öresund ligas Suedia a Dania, sude.

Kun 450 295 km² Suedia esas la 3ma maxim vasta stato di Europa.

Bazala fakti pri Suedia.

Historio

 Precipua artiklo: Historio di Suedia
 Precipua artiklo: Listo pri monarki di Suedia

Vikinga rejio di Suedia duris de cirkume la 8ma til la 11ma yarcento. Probable dum ta periodo, Suedi expansis su adsude la teritorio. On kredas ke la Vikingi expansis a Finlando, Baltika regiono, Rusia Bielorusia, Ukraina til la Nigra maro o mem posible til Baghdad. Vikingi konsideresas la patri di Kyiva Rusia. Lia historio skribesis en runi.

Santa Ansgar od Oscar introduktis kristanismo en Suedia en 829, ma paganismo ne desaparis de la regiono til la 12ma yarcento. Tamen, on povas konsiderar Suedia kristana lando depos 1050.

Ecepte en la provinco Skania, kontrolita da Dani dum ta periodo, feudismo ne developis en Suedia simile en formo ad altra Europana landi[2]. Konseque, rurani restis larje klaso di libera agrokultivisti dum granda parto di Sueda historio. Sklaveso ne esis frequa en Suedia.[3] Sklaveso e serfeso abolisesis dum la rejio di Magnus Eriksson en 1335. Ex-sklavi ofte absorbesis en la rurala socio o divenis laboristi en l'urbi ed urbeti.

Dum la 14ma yarcento Suedia eventis epidemio di bubono-pesto, e lua habitantaro decimacesis[4]. Dum ta periodo, Sueda urbi aquiris plura yuri, e recevis forta influi de Germana komercisti de Hanso-uniono. En 1319 lor rejulo Magnus Eriksson unigis Suedia e Norvegia, ed en 1397 la rejino Margrete la 1ma unigis Dania, Norvegia e Suedia e kreis Kalmar-uniono. En 1520 lor rejulo Christian la 2ma imperis masakro kontre Sueda nobeleso, konocata kom la "sango-balno di Stockholm". Ta masakro incitis la rezisto di Sueda nobeli, ed ye la 6ma di junio 1523 li aklamis Gustaf la 1ma Vasa kom lua rejulo. Balde pose, li rejektis katolikismo kom religio. Gustaf Vasa anke ruptis la komercala monopolo di Hanso-uniono.

Sueda imperio de 1560 til 1815.

Dum la 17ma yarcento Suedia transformesis en povoza lando. Ante ke divenis imperio, ol esis povra lando kun poka habitantaro, poka povo e poka reputo. Ol kaptis teritorii de Rusia e de Polonia-Lituania per diversa militi, inkluzite la Milito di triadek-yari.

Dum la milito di Triadek-yari, Suedia konquestis preske la duimo di Santa Romana stati. Gustaf la 2ma Adolf deziris divenar la nova Santa Romana Imperiestro e guvernar ambe Skandinavia e la Santa Romana stati, ma ilu mortis dum la batalio di Lützen en 1632. Pos la batalio di Nördlingen (l'unika importanta vinkeso Sueda dum la milito) la sentimento favorebla a Suedi desaparis gradope en Germana stati. Suedia nur mantenis poka teritorii en la nordo di la nuna Germania, exemple Sueda Pomerania, Bremen-Verden e Wismar.

En 1696 devastinta famino viktimigis Finlando e mortigis 1/3 ek lua habitantaro. La famino anke atingis Suedia e viktimigis 10% ek lua habitanti[5]. En 1700 pos la batalio di Narva Rus armeo preske destruktesis, ma la rejulo Karl la 12ma decidis vicee atakar Polonia-Lituania, e vinkis Polona rejulo August la 2ma. To permisis Rusa imperio modernigar lua armeo. En 1709 kande Suedia atakis Rusia, Rusi vinkis la batalio di Poltava. To esis la komenco dil fino por Sueda imperio.

Norvegia-Suedia en 1905.

En 1809 l'esto dil imperio cedesis a Rusia e divenis l'autonoma Granda Princio di Finlando. Dum Napoleonal epoko Suedia kombatis kontre Francia e, pos vinkir la batalio di Leipzig, ol forcis Dania-Norvegia cedar Norvegiana teritorio ye la 14ma di januaro 1814. L'uniono Norvegia-Suedia duris til 1905, kande Norvegia ganis nedependo.

De 1850 til 1910 plua kam 1 milion Suedi ekmigris vers Usa. Multi establisis su en Minnesota. De 1870 til 1914 la lando gradope transformesis en industrial ekonomio. En 1889 Sueda social-demokrata partiso fondesis. En 1917 komunista revolto faliis, e la demokratio duris expansar.

Suedia restis neutra dum la du mondomiliti, ma lua neutreso esis kontroversa.[6] Dum la duesma mondomilito la lando restis sub influo de nacional-socialista Germania. Quankam furnisero di stalo a Germania dum la milito ol suportis Norvegiana rezisto, ed en 1943 ol helpis Dana judi eskapar la deporto vers koncentreyi. Sueda diplomacisto Raoul Wallenberg e lua kunlaborinti helpis salvar plua kam 100.000 judi de Hungaria.[7]

Suedia anke restis neutrala dum la disputo inter la Nord-Atlantikal Uniono e la Pakto di Warszawa. Tamen ol mantenis forta relati kun Usa. Ye la 1ma di januaro 1995 ol divenis membro dil Europana Uniono. Nune Suedia havas un ek la maxim granda Indexo pri humana developeso del mondo.

Politiko

Karl la 16ma Gustaf, rejulo di Suedia.
Palaco Bonde, sideyo di la Supra Korto.

Suedia esas konstitucala monarkio. La chefo di guvernerio esas la chefministro. La Parlamento (Riksdag) havas unika chambro kun 349 membri, qui elektesas direte dal populo por 4-yara periodo.

Sueda konstituco konsistas ek 4 fundamentala legi:

  • L'Ago di Heredajo (Successionsordningen) establisita en 1810 qua regulizas la lineo di sucedo a Sueda trono
  • La lego pri libereso di jurnalaro (Tryckfrihetsförordningen) establisita en 1949
  • La lego pri formo di guvernerio (Regeringsformen) establisita en 1974, e
  • La lego pri la libereso di expreso (Yttrandefrihetsgrundlagen) establisita en 1991.

Emendar o revizar ta legi ne esas tam facila kam modifikar altra legi: la parlamento mustas aprovar la modifiki du foyi, e mustas eventar general elekto inter la du aprobi. Altra lego, pri l'organizuro di legifala povo (Riksdagsordningen), establisesis en 1974. Ol ne konsideresas fundamentala lego, ma kelka parti di ol ank esas nefacila por modifikar.

En 1999 aprobesis lego qua separas l'eklezio de la stato. Pos ta lego, la filii di membri del Eklezio di Suedia naskinta pos 1999 ne pluse konsideresas automatale membri de ta eklezio pos nasko.

Judiciala povo konsistas ek 48 administrala korti (en Sueda tingsrätt, korti di unesma instanco), l'administrala apelo-korti (Sueda hovrätt), e la Supra Judiciala Korto ( Högsta domstolen), la triesma e maxim alta korto di lando kun 16 membri.

Geografio

Paso Lapporten, en Laponia.
Provinci, precipua urbi e lagi di Suedia.

Suedia okupas l'esto di Skandinaviana peninsulo. Weste, kateno di monti (Skanderna o "Skandinav Alpi") separas la lando de Norvegia. Suedia okupas teritorii inter latitudi 55°N til 70°N, e longitudi 10°E til 25°E.

La maxim alta monto di Suedia esas Kebnekaise, kun 2 111 metri di altitudo. Granda parto di lua surfaco esas plana kun multa lagi, qui kovras 1,8% de la surfaco di la lando. La lago Vänern esas la maxim granda de Suedia e la 3ma maxim granda de Europa. La precipua fluvii esas Klarälven, longa de 660 km, Torne, longa de 570 km, e Dal, longa de 541,7 km.

On povas dividar Suedia en tri regioni: Norrland (an la nordo, qua okupas plu kam la duimo di la lando e havas poka habitanti), Svealand (centro-sude) e Götaland (sude de la lando, ube koncentresas la habitantaro). La maxima temperaturi dum somero en la regioni Svealand e Götland varias de 20°C til 25°C, e la mezavalora temperaturo dum vintro varias de-6°C til 2°C[8]. Cirkume 15% de Sueda teritorio jacas super la Polala Arktika Cirklo.

La mezavalora pluvo-quanto di Suedia varias de 500 mm til 800 mm omnayare. La sud-westo di la lando recevas 1.000 til 1.200 mm di pluvi, dum ke en la montoza regioni del nordo povas pluvar cirkume 2.000 mm omnayare. Nivo falas de decembro til marto en Götland, de novembro til aprilo en Svealand, e de oktobro til mayo en Norrland.

Suedia subdividesas en 21 provinci (län).

Ekonomio

 Precipua artiklo: Ekonomio di Suedia

La moderna Sueda ekonomio mixas statal entraprezi e privata kompanii e orientizas su vers exportacaji ed internaciona komerco. La lando havas bona sistemi di chosei e di telekomuniki, e laboro-povo bone instruktita: ek lua 4.9 milion laboristi, 1/3 kompletigis universitatala studii.

Demografio

Cirkume 88% de la habitantaro di Suedia decendas de Germanala populi.
Mulieri de etnio Sami kun tradicionala vestaro, 1916.

Segun statistiki de julio 2018, Suedia havis 10 040 995 habitanti.[1] La maxim multa esas Suedi. Finlandani e Sami esas minoritati. Existas multa enmigranti, note de Siria, Irak, Polonia, Iran e del anciena Yugoslavia. Cirkume 85% de lua habitantaro habitas urbi.[9]

L'oficala linguo di la lando esas Sueda. Finlandana, la linguo Sami, Yidisha, Romani, Meankieli ank esas minoritala lingui oficala en kelka regjoni.[1]

La religio kun maxima nombro di adepti esas Luteranismo: 63% ek la habitantaro. Altra religii (Katolikismo, Ortodoxa kristanismo, Baptisti, Mohamedani, Judi e Budisti) esis 17% en 2016.[1]


La maxim granda urbi di [[]] (2012) La maxim granda urbi di Suedia (2012)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Stockholm [[]] [[]] 1 293 176 11ma [[]] [[]] [[]]
2ma Göteborg [[]] [[]] 549 839 12ma [[]] [[]] [[]]
3ma Malmö [[]] [[]] 269 549 13ma [[]] [[]] [[]]
4ma Uppsala [[]] [[]] 135 367 14ma [[]] [[]] [[]]
5ma Västerås [[]] [[]] 109 092 15ma [[]] [[]] [[]]
6ma Örebro [[]] [[]] 101 614 16ma [[]] [[]] [[]]
7ma Linköping [[]] [[]] 101 031 17ma [[]] [[]] [[]]
8ma Helsingborg [[]] [[]] 95 886 18ma [[]] [[]] [[]]
9ma Jönköping [[]] [[]] 87 549 19ma [[]] [[]] [[]]
10ma Norrköping [[]] [[]] 84 322 20ma [[]] [[]] [[]]
Riddarholmen from Stockholm City Hall tower.jpg
Stockholm
View of Göteborg from Älvsborgsbron 2009-10-02 a.jpg
Göteborg
[[Arkivo:|180px]]
Malmö
[[Arkivo:|180px]]
Uppsala
Fonto: [10]


Kulturo

Ok Sueda skriptisti recevis la Nobel-premio pri Literaturo, inkluzite Selma Lagerlöf, Pär Lagerkvist, Harry Martinson e Tomas Tranströmer. Ante, dum la 19ma yarcento, l'aktoro e skriptisto August Strindberg ganis internaciona famo.

La maxim konocata Sueda piktisti esas Carl Larsson ed Anders Zorn. Lua maxim konocata skultisti esas Tobias Sergel e Carl Milles.

De la yari 1920ma til la 1980ma, Sueda filmifisto Ingmar Bergman ed aktorini Greta Garbo ed Ingrid Bergman divenis internacione konocita.

Muzikala tradiciono di Suedia esas richa, de la folklora muziki til hip hop. Quankam la muziko pre-Kristana desaparis dum la historio, muzikala instrumenti de Viking-epoko trovita en arkeologiala loki permisas "rikrear" ol. Inter l'anciena instrumenti esas lur (simile a trumpeto), diversa fluti, tamburi e kordo-instrumenti simpla. Moderne, rock e jazo esas importanta muzikala stili en Suedia. La muzikala grupo ABBA populareskis en tota mondo dum la yari 1970ma. Altra notora pop-grupi de Suedia esas Roxette, Ace of Base, Europe e The Cardigans.

Referi

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Europe::Sweden - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 8ma di decembro 2018.
  2. Franklin D. Scott, Sweden: The Nation's History (University of Minnesota Press: Minneapolis, 1977) p. 58
  3. Träldom Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 30. Tromsdalstind - Urakami /159-160, 1920 (en Sueda linguo)
  4. Scott, pp. 56-57.
  5. Elizabeth Ewan, Janay Nugent (2008). "Finding the family in medieval and early modern Scotland".
  6. Nordstrom, p. 315: "Sweden's government attempted to maintain at least a semblance of neutrality while it bent to the demands of the prevailing side in the struggle. Although effective in preserving the country's sovereignty, this approach generated criticism at home from many who believed the threat to Sweden was less serious than the government claimed, problems with the warring powers, ill feelings among its neighbours, and frequent criticism in the postwar period."
  7. Jewishvirtuallibrary.org. "Raoul Wallenberg".. URL vidita ye la 13ma di marto 2013.
  8. SMHI.se. «Normal medeltemperaturs för januari».
  9. Yearbook of Housing and Building Statistics 2007
  10. Shablono:Cita web
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo
Other Languages
Аҧсшәа: Швециа
Acèh: Swèdia
адыгабзэ: Швецие
Afrikaans: Swede
Akan: Sweden
Alemannisch: Schweden
አማርኛ: ስዊድን
aragonés: Suecia
Ænglisc: Swēoland
العربية: السويد
ܐܪܡܝܐ: ܣܘܝܕ
مصرى: السويد
asturianu: Suecia
авар: Швеция
Aymar aru: Swisiya
azərbaycanca: İsveç
تۆرکجه: سوئد
башҡортса: Швеция
Boarisch: Schwedn
žemaitėška: Švedėjė
Bikol Central: Suesya
беларуская: Швецыя
беларуская (тарашкевіца)‎: Швэцыя
български: Швеция
भोजपुरी: स्वीडन
Bislama: Sweden
bamanankan: Swedi
বাংলা: সুইডেন
བོད་ཡིག: སི་ཝེ་དེན།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: সুইডেন
brezhoneg: Sveden
bosanski: Švedska
буряад: Швеци
català: Suècia
Chavacano de Zamboanga: Suecia
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Sôi-diēng
нохчийн: Швеци
Cebuano: Suwesya
Chamoru: Swesia
ᏣᎳᎩ: ᏍᏫᏕᏂ
کوردی: سوێد
corsu: Svezia
qırımtatarca: İsveç
čeština: Švédsko
kaszëbsczi: Szwedzkô
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Свєньско
Чӑвашла: Швеци
Cymraeg: Sweden
dansk: Sverige
Deutsch: Schweden
Zazaki: İswec
dolnoserbski: Šwedska
डोटेली: स्वीडेन
ދިވެހިބަސް: ސުވިޑަން
ཇོང་ཁ: སུའི་ཌན་
eʋegbe: Sweden
Ελληνικά: Σουηδία
emiliàn e rumagnòl: Śvèsia
English: Sweden
Esperanto: Svedio
español: Suecia
eesti: Rootsi
euskara: Suedia
estremeñu: Suecia
فارسی: سوئد
Fulfulde: Suwed
suomi: Ruotsi
Võro: Roodsi
føroyskt: Svøríki
français: Suède
arpetan: Suède
Nordfriisk: Swärik
furlan: Svezie
Frysk: Sweden
Gaeilge: An tSualainn
Gagauz: Şvețiya
贛語: 瑞典
Gàidhlig: An t-Suain
galego: Suecia
Avañe'ẽ: Suésia
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: स्विडन
ગુજરાતી: સ્વિડન
Gaelg: Yn Toolynn
Hausa: Sweden
客家語/Hak-kâ-ngî: Sui-tiên
Hawaiʻi: Kuekene
עברית: שוודיה
हिन्दी: स्वीडन
Fiji Hindi: Sweden
hrvatski: Švedska
hornjoserbsce: Šwedska
Kreyòl ayisyen: Syèd
magyar: Svédország
հայերեն: Շվեդիա
interlingua: Svedia
Bahasa Indonesia: Swedia
Interlingue: Svedia
Igbo: Sweden
Ilokano: Suesia
íslenska: Svíþjóð
italiano: Svezia
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᔅᕗᕆᑭ
Patois: Swiidn
la .lojban.: sueriges
Basa Jawa: Swèdhen
ქართული: შვედეთი
Qaraqalpaqsha: Shvetsiya
Taqbaylit: Sswid
Адыгэбзэ: Шуецэ
Kabɩyɛ: Sʊyɛdɩ
Kongo: Suedi
Gĩkũyũ: Cuindeni
қазақша: Швеция
kalaallisut: Svenskit Nunaat
ភាសាខ្មែរ: ស៊ុយអែត
ಕನ್ನಡ: ಸ್ವೀಡನ್
한국어: 스웨덴
Перем Коми: Шведму
къарачай-малкъар: Швеция
kurdî: Swêd
коми: Швеция
kernowek: Swedherwyk
Кыргызча: Швеция
Latina: Suecia
Ladino: Suesia
Lëtzebuergesch: Schweden
лезги: Швеция
Lingua Franca Nova: Sveria
Luganda: Swiiden
Limburgs: Zwede
Ligure: Sveçia
lumbaart: Svezia
lingála: Swédi
لۊری شومالی: سۊئد
lietuvių: Švedija
latgaļu: Švedeja
latviešu: Zviedrija
मैथिली: स्वीडेन
мокшень: Шведмастор
Malagasy: Soeda
олык марий: Швеций
Māori: Huitene
македонски: Шведска
മലയാളം: സ്വീഡൻ
монгол: Швед
मराठी: स्वीडन
Bahasa Melayu: Sweden
Malti: Żvezja
မြန်မာဘာသာ: ဆွီဒင်နိုင်ငံ
مازِرونی: سوئد
Dorerin Naoero: Widen
Napulitano: Sguezia
Plattdüütsch: Sweden
Nedersaksies: Sveden
नेपाली: स्वीडेन
नेपाल भाषा: स्विदेन
Nederlands: Zweden
norsk nynorsk: Sverige
norsk: Sverige
Novial: Suedia
Nouormand: Suède
occitan: Suècia
Livvinkarjala: Ruočči
Oromoo: Iswiidin
ଓଡ଼ିଆ: ସ୍ଵିଡେନ
Ирон: Швеци
ਪੰਜਾਬੀ: ਸਵੀਡਨ
Pangasinan: Suesia
Kapampangan: Sweden
Papiamentu: Suecia
Picard: Suède
Deitsch: Schweden
पालि: स्वीडन
Norfuk / Pitkern: Swiiden
polski: Szwecja
Piemontèis: Svessia
پنجابی: سویڈن
Ποντιακά: Σουηδία
پښتو: سويډن
português: Suécia
Runa Simi: Suwidsuyu
rumantsch: Svezia
română: Suedia
armãneashti: Suidia
tarandíne: Svezzie
русский: Швеция
русиньскый: Швеція
Kinyarwanda: Suwede
संस्कृतम्: स्वीडन
саха тыла: Швеция
sardu: Isvetzia
sicilianu: Svezzia
Scots: Swaden
سنڌي: سويڊن
davvisámegiella: Ruoŧŧa
srpskohrvatski / српскохрватски: Švedska
Simple English: Sweden
slovenčina: Švédsko
slovenščina: Švedska
Gagana Samoa: Suetena
chiShona: Sweden
Soomaaliga: Iswiidhan
shqip: Suedia
српски / srpski: Шведска
Sranantongo: Swerigekondre
SiSwati: ISwideni
Seeltersk: Sweeden
Basa Sunda: Swédia
svenska: Sverige
Kiswahili: Uswidi
ślůnski: Szwecyjo
தமிழ்: சுவீடன்
తెలుగు: స్వీడన్
tetun: Suésia
тоҷикӣ: Шветсия
Türkmençe: Şwesiýa
Tagalog: Suwesya
Tok Pisin: Suwidan
Türkçe: İsveç
Xitsonga: Sweden
татарча/tatarça: Швеция
chiTumbuka: Sweden
Twi: Sweden
reo tahiti: Tuete
тыва дыл: Швеция
удмурт: Швеция
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: شۋېتسىيە
українська: Швеція
اردو: سویڈن
oʻzbekcha/ўзбекча: Shvetsiya
vèneto: Svèsia
vepsän kel’: Ročinma
Tiếng Việt: Thụy Điển
West-Vlams: Zweedn
Volapük: Svedän
walon: Suwedwesse
Winaray: Suwesya
Wolof: Suweed
吴语: 瑞典
хальмг: Сведин Нутг
მარგალური: შვედეთი
ייִדיש: שוועדן
Yorùbá: Swídìn
Vahcuengh: Nyeiqdenj
Zeêuws: Zweden
中文: 瑞典
文言: 瑞典
Bân-lâm-gú: Sūi-tián
粵語: 瑞典
isiZulu: ISwidi