Republiko Kongo

Republiko Kongo
République du Congo
Repubilika ya Kongo
Republiki ya Kongó
Flag of the Republic of the Congo.svgCoat of arms of the Republic of the Congo.svg
Standardo di Republiko KongoBlazono di Republiko Kongo
Nacionala himno:
La Congolaise
LocationRCongo.svg
Urbi:
Chefurbo:Brazzaville
· Habitanti:1 018 541[1] (2001)
Precipua urbo:Brazzaville
Lingui:
Oficala lingui:Franca
Lingala, Kituba
Guvernerio:
Tipo:Republiko
· Prezidanto:Denis Sassou-Nguesso
Surfaco: (64ma granda)
· Totala:342 000 km²
· Aquo:3,3 %
Habitanti: (128ma granda)
· Totala:5 128 170[2] (2019)
Plusa informi:
Valuto:Franko CFA di Central Afrika
Veho-latero:dextre
ISO:CG
COG
178
Reto-domeno:.cg*
Precipua religio:kristanismo, 91,2%


Republiko Kongo esas lando en central Afrika. Lu havas kom vicini Gabon weste, Kamerun nord-este, Centrafrika nord-este, Demokratial Republiko Kongo sud-este, Angola (Kabinda) e l'Atlantiko sud-weste.

Bazala fakti pri Republiko Kongo.

Historio

La korto di N'Gangue M'voumbe Niambi, rejulo di Loango dum la 17ma yarcento.
 Precipua artiklo: Historio di Republiko Kongo

L'unesma habitanti di la nuna Republiko Kongo esis pigmei, pose absorbita da populi bantua. La populo Bakongo, de bantua origino, formacis la bazo di la habitantaro di la nuna Republiko Kongo, ed anke existas en Angola, Gabon ed en la Demokratial Republiko Kongo.

Portugalan explorero Diogo Cão arivis en la delto dil fluvio Kongo en 1484. Portugalani establisis komercala relati kun bantua rejii dop la litoro, exemple la rejio Loango, qua existis de la 16ma yarcento til finir la 18ma yarcento.

Ye la 10ma di septembro 1880 la regiono submisesis a Franca suvereneso komence kom protektorato, pro la verki da Pierre Savorgnan de Brazza. Ye la 30ma di novembro 1882 ol oficale divenis kolonio di Francia sub la nomo Franca Kongo. En 1901 la kolonio enkorpigis Gabon, ma en 1906 Gabon itere separesis de la kolonio.

Franca Equatoral Afrika.

En 1910 Francia organizis la Franca Equatoral Afrika qua inkluzis regioni di nuna Republiko Kongo, Gabon, Chad ed Oubangui-Chari (nune Centrafrika). Brazzaville divenis chefurbo di la kolonio. En 1911 Francia cedis kelka teritorii ("Nova Kamerun", qua nune formacas l'esto di Kamerun) a Germana imperio, ma dum l'unesma mondomilito en 1916 ol itere okupis ta teritorii.

Kongo-Brazzaville ganis autonomeso ye la 28ma di novembro 1958, ed ye la 15ma di agosto 1960 ol nedependanteskis. Fulbert Youlou esis l'unesma prezidanto di la lando. Ilu guvernis dum exakte 3 yari, tamen sedicio qua duris dum 3 dii revokis ilu. Pos la revoko di Youlou, militisti instalis civila guvernerio, komandita da Alphonse Massemba-Débat. Massemba-Débat elektesis prezidanto por 5 yari sub la konstituco di 1963.[3]. La guvernerio adoptis "ciencala socialismo" kom statala ideologio[4].

En 1965 la Republiko Kongo establisis diplomacala relati kun Sovietia, Populala Republiko di Chinia, Nord-Korea e Nord-Vietnam.[5] Massemba-Débat esis nekapabla por rikonciliar diversa institucala ed ideologiala grupi[5], ed ye agosto 1968 lua rejimo subisis stato-stroko. Marien Ngouabi, qua partoprenis la stato-stroko, asumis la povo ye la 1ma di januaro 1969. Ngouabi proklamis la Populala Republiko di Kongo en 1970, e guvernis til esar ocidita, ye la 16ma di marto 1977. Sequante, komitato kun 11 militisti asumis la povo ed indikis Joachim Yhombi-Opango por la prezidanteso di la republiko. Du yari pose, Opango koaktesis abandonar la povo, e Denis Sassou Nguesso divenis prezidanto.

Sassou Nguesso aliniis la lando kun Sovietia ed altra socialista landi. Nguesso uzis politikala represo plu kam la komplezo. Lua sucedinto, l'anke socialista Pascal Lissouba, ne facis multa chanji en la politiko. La situaciono duris til 1997, kande Nguesso e Lissouba militis pri povo.

Politiko

Denis Sassou Nguesso, prezidanto depos 1997.

La Republiko Kongo esas prezidantala republiko. La prezidanto esas la chefo di stato ed anke chefo di guvernerio. La nuna prezidanto, Denis Sassou Nguesso asumis povo en 1997. Sassou Nguesso suspensis la konstituco aprobita en 2000, ed adoptis altra en 2002. Segun la konstituco di 2002, la tempo di ofico por la prezidanto esas 7 yari. Ye la 27ma di marto 2015 Sassou Nguesso anuncis ke lua guvernerio facos plebicito pri modifiki en la konstituco qui permisus ilu konkurencar triesmafoye a la prezidanteso. La modifiki aprobesis ye oktobro sam yaro.

De la 7ma di januaro 2005 til la 15ma di septembro 2009 existis l'ofico di chefa ministro, qua esis nur la chefo dil ministraro. Isidore Mvouba esis l'unika chefa ministro di la lando.

La legifala povo konsistas ek du chambri: la Senato (Sénat) kun 72 membri (6 por singla regiono) qui elektesas por 6 yari, e la Nacional Asemblitaro (Assemblée Nationale) kun 153 membri, qui elektesas dal populo por 5-yara periodo.

Quankam la rejimo di Nguesso probis censurar l'informi qui akuzis ilu pri korupteso, inquesto trovis plua kam 110 banko-konti e dozeni di ecesanta propraji en Francia. Nguesso negis, e deklaris ke ta akuzi esis "rasisti".

Geografio

Mapo di Republiko Kongo.
Peizajo an la rivi dil fluvio Alima, enfluanto dil fluvio Kongo.

Lando havas 201 km di frontieri kun Angola, 523 km kun Kamerun, 467 km kun Centrafrika, 2.410 km kun Demokratial Republiko Kongo, e 1.903 km kun Gabon. Lua litoro havas 169 km.

La sud-westo di la lando formacesas per plana tereni dum ke la centro de lando formacesas per alta planajo. La maxim alta monto di la lando esas Bouloukombo, kun 808 metri adsur la maro.[6] Lua foresti subisas intensa exploto.

La klimato di la Republiko Kongo esas Equatorala, kun intensa pluvi, qui povas variar de 1100 mm an la valo di Niari til plu kam 2000 mm an la centro di la lando. La pluvi efektigas intensa sezonala inundadi omnayare. La temperaturi ne varias multe dum la yaro.

Kongo esas lua precipua fluvio. La fluvio Ubangi/Oubangi formacas naturala frontiero kun la Demokratial Republiko Kongo nord-este ed este de la lando.

Ekonomio

 Precipua artiklo: Ekonomio di Republiko Kongo

L'ekonomio di lando mixas agrokultivo por nutrivaro, kun moderna industrio petrolala. La publika sektoro subisas problemi budjetala e kun l'ecesiva stabo.

Demografio

La skarsa habitantaro di la Republiko Kongo koncentresas an la sud-westo di la lando, dum ke vasta regioni di Equatorala e tropikala foresti restas poke populizita. Cirkume 70% de lua habitantaro vivas en poka urbi, note Brazzaville, Pointe-Noire ed alonge la 534 km-a ferovoyo qua ligas la du urbi. En rurala regioni, l'agrokultivo e l'industrial agado dekadis dum recenta yari, e multa regioni divenis dependanta de nutrivaro e suporto sendita dal guvernerio.

Ethnologue agnoskas l'existo di 62 lingui en la lando. La populo Kongo reprezentas preske la duimo dil habitantaro. Ante la milito di 1997, cirkume 9.000 Europani vivis en la lando, di qui la maxim multa esis Franci, ma nur parto de ta grupo duras vivar ibe. Cirkume 300 Usani vivas en Kongo.

La maxim granda urbo esas la chefurbo, Brazzaville, kun cirkume 1,3 milion habitanti en 2009. Altra importanta urbi esas Pointe-Noire e Loubomo.

Kulturo

Soukous esas muzikala jenro qua originis en Republiko Kongo ed anke en Demokratial Republiko Kongo. Ol esas populara omnaloke en Afrika.

Pri literaturo, du notora skriptisti esas Alain Mabanckou e la poeto Léopold Congo-Mbemba.

Basketbalo e futbalo esas du populara sporti en la lando.

Referi

  1. "Répartition de la population par Départements et Communes en 1984 et projetée de 2000 à 2015" Centre National de la Statistique et des Études Économiques (CNSEE)
  2. Eroro: template:cite web: Vu mustas precize definar la parametri url e title URL vidita ye la 26ma di aprilo 2019.
  3. Background note:Republic of the Congo US Department of State
  4. Kevin Shillington. Encyclopedia of African history. p. 301.
  5. 5,0 5,1 Kevin Shillington. Encyclopedia of African history. p. 301.
  6. Highest Mountains Republic of the Congo. URL vidita ye la 22ma di septembro 2017.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando
Other Languages
Alemannisch: Republik Kongo
asturianu: El Congu
azərbaycanca: Konqo Respublikası
žemaitėška: Kuongs
Bikol Central: Republika kan Kongo
беларуская: Рэспубліка Конга
беларуская (тарашкевіца)‎: Рэспубліка Конга
български: Република Конго
bamanankan: Kongo-Brazaville
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: কঙ্গো প্রজাতন্ত্র
brezhoneg: Republik Kongo
bosanski: Republika Kongo
буряад: Конго
Chavacano de Zamboanga: República del Congo
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Congo Gê̤ṳng-huò-guók
Tsetsêhestâhese: Republic of the Congo
qırımtatarca: Kongo (Brazzavil)
dolnoserbski: Republika Kongo
Esperanto: Respubliko Kongo
estremeñu: Congu
føroyskt: Kongo
Nordfriisk: Republiik Kongo
Gàidhlig: A' Chongo
客家語/Hak-kâ-ngî: Congo Khiung-fò-koet
hrvatski: Republika Kongo
hornjoserbsce: Republika Kongo
Kreyòl ayisyen: Kongo (Brazavil)
interlingua: Republica del Congo
Bahasa Indonesia: Republik Kongo
Interlingue: Republica de Congo
íslenska: Vestur-Kongó
la .lojban.: kongos
Qaraqalpaqsha: Kongo
Taqbaylit: Kungu
한국어: 콩고 공화국
kernowek: Repoblek Kongo
Lëtzebuergesch: Republik Kongo
Lingua Franca Nova: Congo
lumbaart: Congo
لۊری شومالی: کۊمٱرٱ ڤولات کونگو
lietuvių: Kongo Respublika
latviešu: Kongo Republika
Minangkabau: Republik Kongo
македонски: Република Конго
кырык мары: Конго Республика
Bahasa Melayu: Republik Congo
مازِرونی: کنگو جمهوری
Dorerin Naoero: Ripubrikin Kongo
Plattdüütsch: Republiek Kongo
Nedersaksies: Kongo-Brazzaville
नेपाल भाषा: गणतन्त्र कङ्गो
Nederlands: Congo-Brazzaville
norsk nynorsk: Kongo-Brazzaville
Novial: Kongo
Sesotho sa Leboa: Republic ya Congo
Livvinkarjala: Kongon Tazavaldu
ଓଡ଼ିଆ: କଙ୍ଗୋ
Papiamentu: Republika di Kongo
Norfuk / Pitkern: Repablik o' t' Kongo
polski: Kongo
Piemontèis: Còngo
پنجابی: کانگو
Runa Simi: Kungu Ripuwlika
română: Republica Congo
русиньскый: Конґо
Kinyarwanda: Kongo
davvisámegiella: Kongo dásseváldi
srpskohrvatski / српскохрватски: Republika Kongo
Simple English: Republic of the Congo
slovenčina: Kongo (Brazzaville)
slovenščina: Zahodni Kongo
српски / srpski: Република Конго
Seeltersk: Republik Kongo
Basa Sunda: Républik Kongo
Kiswahili: Jamhuri ya Kongo
ślůnski: Kůngo
Türkmençe: Kongo Respublikasy
татарча/tatarça: Конго Җөмһүрияте
reo tahiti: Tōnoto
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: كونگو جۇمھۇرىيىتى
українська: Республіка Конго
oʻzbekcha/ўзбекча: Kongo Respublikasi
vepsän kel’: Kongon Tazovaldkund
Tiếng Việt: Cộng hòa Congo
Bân-lâm-gú: Congo Kiōng-hô-kok