Libia
English: Libya

Libia
دولة ليبيا
Dawlat Lībiyā
Flag of Libya.svgThe emblem on the passport of Libya.svg
Standardo di LibiaBlazono di Libia
Nacionala himno:
Allahu Akbar
Libya in its region.svg
Urbi:
Chefurbo:Tripoli
Precipua urbo:Tripoli
Lingui:
Oficala lingui:Araba
Guvernerio:
Tipo:republiko
· Chefo di stato:Aguilah Issa
provizora
· Chefa ministro:Abdullah al-Thani
Surfaco: (17ma granda)
· Totala:1 759 541 km²
· Aquo:neglijebla %
Habitanti: (108ma granda)
· Totala:6 653 210[1] (2015)
· Denseso di habitantaro:3,6 hab./km²
Plusa informi:
Valuto:dinaro di Libia
Veho-latero:dextre
ISO:LY
LBY
434
Reto-domeno:.ly*
Precipua religio:islamo


Libia, oficala nomo Stato di Libia esas lando qua jacas en nordal Afrika. Lua vicina landi esas Egiptia este, Nijer e Chad sude, e Tunizia ed Aljeria weste. Mediteraneo jacas norde.

Bazala fakti pri Libia

Historio

 Precipua artiklo: Historio di Libia

Feniciani esis l'unesma populo qua establisis komercala posti en la regiono. Dum la 5ma yarcento aK Kartago, la precipua Feniciana kolonio, expansis lua teritorio en la regiono. Greki fondis urbo en la regiono en 630 aK.

Leptis Magna, urbo Romana en Libia.

Pos vinkir Kartago, Romani ne okupis Tripolitania (la regiono proxim nuna Tripoli) nemediate, ma mantenis ol sub kontroli di la reji de Numidia, til l'urbo en la litoro demandar lua protekto.[2] La maxima prospereso di la provinco Tripolitania eventis dum la 2ma e 3ma yarcenti, kande Leptis Magna, urbo ube naskis Romana imperiestro Lucius Septimius Severus, atingis sua apogeo.

En 644 Uqba ibn Nafi invadis la regiono, qua divenis parto dil Kalifio Umayada. Otomani konquestis la regiono en mezo di 16ma yarcento.

Libia esis kolonio de Italia depos 1911. De 1912 til 1927 Libia esis konocita kom Italiana Nord-Afrika. En 1934 Italiani adoptis la nomo "Libia" por la teritorio, formacita per la provinci Cirenakia, Tripolitania e Fazania (nune Fezzan). Dum l'Italiana okupeso cirkume 150 mil Italiani establisis su en la kolonio, nombro qua signifikis cirkume 20% ek la habitantaro.[3] L'emiro Idris la 1ma de Cirenaika komandis la rezisto kontre Italian okupeso. De 1928 til 1932 cirkume la duimo de la populo beduina mortigesis direte o pro hungro.[4]

De 1943 til 1951 l'Unionita Rejio kontrolis Tripolitania e Cirenaika, e Francia kontrolis Fazania. Libia divenis nedependanta ye la 24ma di decembro 1951 kom konstitucala monarkio. Idris la 1ma divenis lua unesma sultano.

Ye la 1ma di septembro 1969 militarala stato-stroko komandita da lore kapitano Muammar al-Qaddafi revokis rejulo Idris la 1ma e proklamis la republiko. Qaddafi kreis "populala komitati" por organizar l'administrado di lando. Ye la 2ma di marto 1977 ilu proklamis Libia socialista stato, la Jamahiriya Socialista Populala Araba Libiana.

Ye la 17ma di februaro 2011 komencis populala revolto kontre guvernerio di Muammar al-Qaddafi qua rezultis en interna milito. Qaddafi kaptesis e mortigesis ye la 20ma di oktobro sam yaro.

Politiko

Nacionala Transita Konsilantaro formacesis por reprezentar Libia pos la falio di Qaddafi-rejimo. La 5ma di marto 2011 la Konsilantaro deklaris esar l'unika reprezentero di la Stato di Libia. Nuna chefo di stato esas [Aguilah Issa]. Anke existas chefministro, nune Abdullah al-Thani.

La parlamento havas unika chambro: Mu'tammar al-sha'ab al 'âmm, kun 2700 membri.

Geografio

La regiono Jabal Al Akdhar recevas la maxima pluvozeso en Libia.
Libiana dezerto eas la precipua ekosistemo di la lando.

Libia esas la 17ma maxim vasta lando de la mondo. Lua surfaco egalesas la sumo di la surfaci di Germania, Unionita Rejio ed omna 5 landi de Skandinavia. Ol havas la maxim longa litoro che Mediteraneo: 1.770 km.

Existas multa oazisi en Libia, la precipua esas Ghadames e Kufra. Tamen, cirkume 90% de lua surfaco kovresas per dezerto. Lua maxim alta monto (2.267 metri di altitudo) esas Bikku Bitti, en la volkanala regiono Tibesti, sude de la lando.

Malgre lua vasteso, existas nur du klimatala zoni en Libia. Che la litoro la klimato esas Mediteraneala kun humida vintri e mezavalora temperaturi di 12°C dum la vintro e 26°C dum la somero. Jabal Al Akdhar, proxim Benghazi, esas la maxim humida regiono di Libia. Ibe, la mezavalora pluvozeso esas 400 mm til 600 mm omnayare.

Doplande, en granda parto di la lando, la klimato esas arida, e la temperaturi povas falar infre 0°C dum vintro e superirar 50°C dum la somero, o mem 58°C. Dum la printempo e l'autuno la sika vento Scirocco (nomizita gibli en Libia) suflas de sudo til nordo dum un til quar dii. Dum la monato aprilo, la vento gibli povas adportar temperaturi til 43°C a la litoro. Ofte dum la yaro eventas tempesti di areno.

Ekonomio

 Precipua artiklo: Ekonomio di Libia

Demografio

Libiana viri en Baida.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2017, Libia havis 6 653 210 habitanti. La maxim multa (97%) esas Berbera ed Araba. La cetera 3% esas Greki, Maltani, Italiani, Egiptiani, Pakistanani, Turki, Indiani e Tuniziani.[1]

L'oficala linguo di la lando esas Araba. La linguo Berbera anke parolesas. L'Italiana e l'Angla komprenesas da multa habitanti, note en la precipua urbi.[1]

La religio kun maxima nombro di adepti esas Islamo, note Sunni, praktikata da 96,6% de la habitantaro. Kristani esas 2,7%, Budisti esas 0,3%. Min kam 0,1% esas Hindui, e min kam 0,1% esas Judi.[1]

Kulturo

Ruini de Leptis Magna.

La kulturo di Libia esas simila a di lua vicini de la regiono Maghreb e, plu larje, a di l'altra Araba stati. Lando mankas artala galerii e publika teatri, pro la rejimo di Qaddafi ne konsideris ol importanta. Tamen, Tripoli havas multa muzei ed arkiveyi. En Libia existas multa konstrukturi de Romana imperio, quale l'anciena urbo Leptis Magna.

Ibrahim al-Koni

Historiale, lua literaturo sempre parolis pri politikala temi. Dum la komenco dil 20ma yarcento skriptisto Sulaiman al-Barouni esis important aktivisto kontre Italiana okupeso. Ilu skribis l'unesma libro pri Libiana poezio ed imprimis la jurnalo The Muslim Lion.[5] Pos la vinkeso di Italia en la duesma mondomilito, la foko di Libiana literaturo esis la nedependo di lando. Sociala chanji, la distributo di la richeso de petrolo e la Sis-dia milito divenis importanta temi. Pos Qaddafi asumar povo, la literaturo divenis min kritika e komencis suportar la guvernerio.[5] Kamel Maghur, Ibrahim al-Koni e Ahmed Fagih esas altra importanta Libiana skriptisti.

Diversa tipi di Araba muziko esas populara en Libia, quale l'Andaluza muziko e la klasika Araba muziko.

Libiana esquado pleas kontre Aljeria (en blanka uniformo), 2012.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Libia, e la sporto preferata da adolecanti e pueri. Lando nultempe partoprenis en la Mondala Kupo di Futbalo, tamen lua nacionala esquado partoprenis en tri Kupi di Afrikala Nacioni. Futbalo di salono, atletismo e basketbalo ank esas importanta. Rugbio gradope kreskas en nombro di adepti.

Referi

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 The World Factbook - "Libya". CIA. URL vidita ye la 18ma di julio 2018.
  2. Bertarelli (1929), p. 202.
  3. Libya, Encyclopædia Britannica
  4. Ilan Pappé, The Modern Middle East. Routledge, 2005, p. 26
  5. 5,0 5,1 Ham, Anthony (2002). - Libya - pp. 35-36 Lonely Planet.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando
Other Languages
Acèh: Libya
адыгабзэ: Ливие
Afrikaans: Libië
Alemannisch: Libyen
አማርኛ: ሊቢያ
aragonés: Libia
Ænglisc: Libia
العربية: ليبيا
ܐܪܡܝܐ: ܠܘܒܐ
مصرى: ليبيا
asturianu: Libia
azərbaycanca: Liviya
تۆرکجه: لیبی
башҡортса: Ливия
Boarisch: Libyen
žemaitėška: Lėbėjė
Bikol Central: Libya
беларуская: Лівія
беларуская (тарашкевіца)‎: Лібія
български: Либия
भोजपुरी: लीबिया
Bahasa Banjar: Libya
bamanankan: Libya
বাংলা: লিবিয়া
བོད་ཡིག: ལི་པི་ཡ།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: লিবিয়া
brezhoneg: Libia
bosanski: Libija
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Libya
буряад: Ливи
català: Líbia
Chavacano de Zamboanga: Libya
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Lṳ̄-bī-ā
нохчийн: Ливи
Cebuano: Libya
کوردی: لیبیا
qırımtatarca: Libiya
čeština: Libye
Чӑвашла: Ливи
Cymraeg: Libia
dansk: Libyen
Deutsch: Libyen
Zazaki: Libya
dolnoserbski: Libyska
डोटेली: लिबिया
ދިވެހިބަސް: ލީބިޔާ
eʋegbe: Libia
Ελληνικά: Λιβύη
English: Libya
Esperanto: Libio
español: Libia
eesti: Liibüa
euskara: Libia
estremeñu: Líbia
فارسی: لیبی
suomi: Libya
Võro: Liibüä
føroyskt: Libya
français: Libye
arpetan: Libie
Nordfriisk: Libyen
Frysk: Lybje
Gaeilge: An Libia
Gagauz: Libiya
Gàidhlig: Libia
galego: Libia
Avañe'ẽ: Lívia
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: लिबिया
ગુજરાતી: લિબિયા
Gaelg: Yn Leeb
Hausa: Libya
客家語/Hak-kâ-ngî: Libya
עברית: לוב
हिन्दी: लीबिया
Fiji Hindi: Libya
hrvatski: Libija
hornjoserbsce: Libyska
Kreyòl ayisyen: Libi
magyar: Líbia
հայերեն: Լիբիա
interlingua: Libya
Bahasa Indonesia: Libya
Interlingue: Libya
Igbo: Libya
Ilokano: Libya
íslenska: Líbía
italiano: Libia
日本語: リビア
Patois: Libia
la .lojban.: libgu'e
Jawa: Libya
ქართული: ლიბია
Qaraqalpaqsha: Liviya
Taqbaylit: Libya
Kabɩyɛ: Liibii
Kongo: Libia
Gĩkũyũ: Libya
қазақша: Ливия
kalaallisut: Libya
ಕನ್ನಡ: ಲಿಬಿಯಾ
한국어: 리비아
kurdî: Lîbya
kernowek: Libi
Кыргызча: Ливия
Latina: Libya
Ladino: Libya
Lëtzebuergesch: Libyen
Lingua Franca Nova: Libia
Luganda: Libya
Limburgs: Libië
Ligure: Libia
lumbaart: Libia
lingála: Libîya
لۊری شومالی: لیبی
lietuvių: Libija
latviešu: Lībija
Basa Banyumasan: Libya
мокшень: Ливие
Malagasy: Libia
Minangkabau: Libya
македонски: Либија
മലയാളം: ലിബിയ
монгол: Ливи
मराठी: लीबिया
кырык мары: Ливи
Bahasa Melayu: Libya
Malti: Libja
မြန်မာဘာသာ: လစ်ဗျားနိုင်ငံ
مازِرونی: لیبی
Nāhuatl: Libia
Napulitano: Libbia
Plattdüütsch: Libyen
Nedersaksies: Libië
नेपाली: लिबिया
नेपाल भाषा: लिब्या
Nederlands: Libië
norsk nynorsk: Libya
norsk: Libya
Novial: Libia
Sesotho sa Leboa: Libya
occitan: Libia
Livvinkarjala: Livii
Oromoo: Liibiyaa
Ирон: Ливи
ਪੰਜਾਬੀ: ਲੀਬੀਆ
Pangasinan: Libia
Kapampangan: Libya
Papiamentu: Libia
Pälzisch: Libyen
पालि: लिबिया
Norfuk / Pitkern: Libiia
polski: Libia
Piemontèis: Libia
پنجابی: لیبیا
پښتو: لېبيا
português: Líbia
Runa Simi: Libya
română: Libia
русский: Ливия
русиньскый: Лібія
Kinyarwanda: Libiya
संस्कृतम्: लिबिया
саха тыла: Лиибийэ
sardu: Lìbia
sicilianu: Lìbbia
Scots: Libie
سنڌي: لبيا
davvisámegiella: Libya
Sängö: Libïi
srpskohrvatski / српскохрватски: Libija
සිංහල: ලිබියාව
Simple English: Libya
slovenčina: Líbya
slovenščina: Libija
Gagana Samoa: Libya
chiShona: Libya
Soomaaliga: Libiya
shqip: Libia
српски / srpski: Либија
SiSwati: ILibhiya
Sesotho: Libya
Seeltersk: Libyen
Basa Sunda: Libya
svenska: Libyen
Kiswahili: Libya
ślůnski: Libijo
தமிழ்: லிபியா
తెలుగు: లిబియా
тоҷикӣ: Либиё
ትግርኛ: ሊቢያ
Türkmençe: Liwiýa
Tagalog: Libya
Türkçe: Libya
Xitsonga: Libiya
татарча/tatarça: Ливия
Twi: Libia
удмурт: Ливия
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: لىۋىيە
українська: Лівія
اردو: لیبیا
oʻzbekcha/ўзбекча: Liviya
vèneto: Łibia
vepsän kel’: Livii
Tiếng Việt: Libya
West-Vlams: Libië
Volapük: Lübän
walon: Libeye
Winaray: Libya
Wolof: Libi
吴语: 利比亚
მარგალური: ლიბია
ייִדיש: ליביע
Yorùbá: Líbyà
Vahcuengh: Libya
Zeêuws: Libië
中文: 利比亚
文言: 利比亞
Bân-lâm-gú: Libya
粵語: 利比亞
isiZulu: ILibiya