Liberia
English: Liberia

Liberia
Republic of Liberia
Flag of Liberia.svgCoat of arms of Liberia.svg
Standardo di LiberiaBlazono di Liberia
Nacionala himno:
Hail, Liberia, Hail!
LocationLiberia.svg
Urbi:
Chefurbo:Monrovia
· Habitanti:1 010 970 (2008)
Precipua urbo:Monrovia
Lingui:
Oficala lingui:Angla
Guvernerio:
Tipo:Republiko
· Prezidanto:George Weah
Surfaco: (103ma granda)
· Totala:111 370 km²
· Aquo:13,5 %
· Totala:4 503 000 (2015)
· Denseso di habitantaro:40,43 hab./km²
Plusa informi:
Valuto:Dolaro di Liberia
Veho-latero:dextre
ISO:LR
LBR
430
Reto-domeno:.lr*
Precipua religio:Kristanismo


Liberia esas lando en westal Afrika, sude di Sierra Leone, Guinea, Ivora Rivo e norde di Atlantiko. La lando establisesis kom kolonieto dal American Colonization Society e deklaris lua nedependo ye la 26ma di julio 1847. Tamen, Usa agnoskis lua nedependo erste ye la 5ma di februaro 1862, dum l'Usana interna milito.

Bazala fakti pri Liberia.

Historio

 Precipua artiklo: Historio di Liberia
Mapo di Liberia en 1830.

L'unesma habitanti di la nuna Liberia esis populi Mende, Kru, Bassa ed altri. Ca populi kultivis kotono, rizo e sorgumo e konocis la metalurgio di fero. Unesma Europani en la regiono esis Portugalani, qui arivis en 1461 e nomizis la regiono Costa da Pimenta ("Pipra Rivo" en la Portugalana).

En 1822, la kompanio American Colonization Society establisis Liberia kom loko en Afrika por sendar libera sklavi.[1] Ex-sklavi de Usa gradope enmigris a Liberia.

Liberia divenis nedependanta de Usa ye la 26ma di julio 1847. Joseph Jenkins Roberts esis lua unesma prezidanto. La sociala kustumi, kulturala modeli e la religio del ex-sklavi originis de la sudo di Usa, ed esis komplete diferanta del aborijeni. Ca diferi kreis enemikeso inter "Usani" ed "aborijeni".

Liberia konservis su nedependanta dum la Divido di Afrika dil 19ma yarcento, ma perdis lua postuli pri vasta teritorii, anexita dal Unionita Rejio e Francia. En 1919 Liberia partoprenis en la paco-konfero di Versailles, e divenis un ek la fondinti di la Ligo di la nacioni. En 1926 la kompanio Firestone recevis granda extensi di landi por kultivar kauchukofigieri.

Ye la 12ma di aprilo 1980 Samuel Kanyon Doe divenis prezidanto pos sucesoza stato-stroko, qua rezultis la mortigo dil prezidanto William Richard Tolbert, Jr.. Doe federis kun Usa por recevar ekonomiala helpo, quankam la denunci pri korupto di lua rejimo.

En decembro 1989, trupi komandita da Charles Ghankay Taylor, ante federito e pose enemiko di Doe, atakis l'armeo fidela a Doe e komencis l' unesma interna milito di Liberia, la maxim sangoza interna milito di la lando: plua kam 200 mil personi mortigesis, e plua kam 1 milion divenis refujinti en vicina landi. En agosto l'Ekonomiala Komunitato di Stati de Westal Afrikala (ECOWAS) kreis militala trupo kun 4.000 soldati e sendis ol a Liberia. En septembro 1990, nur mikra teritorio cirkum la chef-urbo, Monrovia, restis kontrolita da Doe. Doe fine kaptesis e mortigesis ye la 9ma di septembro 1990.

La rebeli rapide dividesis en diversa facioni. La sucedinto di Doe, Amos Sawyer, establisis lua autoritato super granda parto di Monrovia. En 1991, ex-membri del armeo fondis l'Unionita Movado pri la Libereso di Liberia e la Demokratio (ULIMO), por luktar kontre la Nacionala Patriota Fronto por Liberia - NPFL kreita da Charles Ghankay Taylor. En 2003, altra rebela grupo, la Movado pri Demokratio en Liberia (Movement for Democracy in Liberia) komencis lansar ataki kontre la rejimo di Taylor sud-este de la lando. En julio sam yaro, la rebeli lansis atako kontre Monrovia. Sub internaciona preso, Taylor renuncis en agosto 2003 ed exilis su en Nigeria.

Politiko

La prezidantala palaco (Executive Mansion) ne uzabas pos incendio en 2009.
Parlamento di Liberia.

Sub la nuna konstituco adoptita ye la 6ma di januaro 1986, Liberia esas prezidantala republiko. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 6-yara periodo. Nun esas George Weah.

La parlamento konsistas ek du chambri. La Domo di Reprezenteri, kun 73 membri, esas la basa chambro. Lua membri elektesas dal populo por 6 yari en la 15 komtii segun proporciono establisita pos la demografiala kontadi, singla komtio havante adminime 2 reprezenteri. Singla komtio subdividesas en elektala distrikti, ed elektesas 1 reprezentero per singla distrikto. L'alta chambro esas la Senato, qua havas 30 membri, esante du per singla komtii, qui elektesas dal populo por 9-yara periodo.

De 1877 til 1980 la partiso True Whig dominacis la guvernerio. Nun existas plu kam 20 partisi en la lando. La nuna konstituco adoptesis ye la 6ma di januaro 1986 e remplasis la konstituco di 1847.

Geografio

Tropikala foresto en Liberia.
Mapo di Liberia

L'oceano Atlantiko jacas sud-weste e weste de Liberia. La vejetantaro an la litoro konsistas ek marshi e manglieri. Nord-este jacas basa monti. La maxim alta monto di la lando esas Monto Nimba, este de la lando, kun 1752 metri di altitudo, an la frontiero kun Ivora Rivo e Guinea. Monto Nimba anke esas la maxim alta monto dil altra du landi.[2]

Tropikala foresti kovras la kolini, kontre ke naturala pastureyo ed arbori qui perdas lia folii formacas la peizajo dil nordo de la lando. An la litoro la vejetantaro konsistas ek manglieri.[3]

La tri precipua fluvii di Liberia esas: la fluvio St. Paul, qua debushas proxim Monrovia; la fluvio St. John, en Buchanan; e la fluvio Cestos, longa de 515 km, la maxim longa de la lando.[3] La tri fluvii debushas an Atlantiko. Norde de la lando, la fluvio Mano formacas parto di la frontiero kun Sierra Leone, kontre ke sude, la fluvio Cavalla formacas parto di la frontiero kun Ivora Rivo.[3]

La klimato di la lando esas tropikala, kun intensa pluvo-quanto de mayo til oktobro.

Ekonomio

 Precipua artiklo: Ekonomio di Liberia

Liberia dependas de l'exportacajo di kauchuko e mineralo di fero. Lando anke havas diamanto, ligno, oro e potencialo por produktar hidroelektrala energio.

Demografio

Demografial evoluciono di Liberia (1961-2013).
Membri de la Kunfrateso Kristana (Christian Fellowship) di Monrovia.

Segun statistiki de The World Factbook por 2018, Liberia havis 4 809 768 habitanti.[4] La maxim multa (20,3%) esas kpele, 13,4% esas Bassa, 10% esas Grebo, 8% esas Gio, 7,9% esas Mano, 6% esas Kru, 5,1% esas Lorma, 4,8% esas Kissi, 4,4% esas Gola, 4% esas Krahn, 4% esas Vai, 3,2% esas Mandingo, 3% esas Gbandi, 1,3% esas Mende, 1,3% esas Sapo, 1,7% esas altra Liberiani, 1,4% esas altra Afrikani, e 1% esas ne-Afrikani, segun la demografiala kontado di 2008.[4]

L'oficala linguo di la lando esas Angla, parolata kom matrala linguo da 20% de la habitantaro. Existas 20 altra grupo di lingui, di qui multa ne havas skripto.[4]

La religio kun maxima nombro di adepti esas Kristanismo: 85,6% de la habitantaro. Mohamedani esas 12,2%, 0,6% praktikas tradicionala religii, 0,2% praktikas altra religii, e 1,5% praktikas nula religio, segun informi de 2008.[4]

Kulturo

Ica seciono esas vakua, nesuficante detaloza o nekompleta. esas bonvenanta!

Referi

  1. (1830) Map of Liberia, West Africa. URL vidita ye la 3ma di junio 2013.
  2. Financial Time's World Desk Reference (2004) Dorling Kindersley Publishing. p 368
  3. 3,0 3,1 3,2 Bateman, Graham (2000). - Encyclopedia of World Geography - (New York) Barnes & Noble Books.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Africa::Liberia - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 8ma di januaro 2019.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando
Other Languages
Acèh: Liberia
адыгабзэ: Либерие
Afrikaans: Liberië
Alemannisch: Liberia
አማርኛ: ላይቤሪያ
aragonés: Liberia
Ænglisc: Liberia
العربية: ليبيريا
مصرى: ليبيريا
asturianu: Liberia
azərbaycanca: Liberiya
تۆرکجه: لیبریا
башҡортса: Либерия
Boarisch: Liberia
žemaitėška: Liberėjė
Bikol Central: Libirya
беларуская: Ліберыя
беларуская (тарашкевіца)‎: Лібэрыя
български: Либерия
भोजपुरी: लाइबेरिया
Bahasa Banjar: Liberia
bamanankan: Liberia
བོད་ཡིག: ལི་བེ་རི་ཡ།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: লাইবেরিয়া
brezhoneg: Liberia
bosanski: Liberija
буряад: Либери
català: Libèria
Chavacano de Zamboanga: Liberia
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Liberia
нохчийн: Либери
Cebuano: Liberya
ᏣᎳᎩ: ᎳᏈᎵᏯ
کوردی: لیبێریا
qırımtatarca: Liberiya
čeština: Libérie
kaszëbsczi: Liberiô
Чӑвашла: Либери
Cymraeg: Liberia
dansk: Liberia
Deutsch: Liberia
Zazaki: Liberya
dolnoserbski: Liberia
डोटेली: लाइबेरिया
ދިވެހިބަސް: ލައިބީރިއާ
eʋegbe: Liberia
Ελληνικά: Λιβερία
English: Liberia
Esperanto: Liberio
español: Liberia
eesti: Libeeria
euskara: Liberia
estremeñu: Libéria
فارسی: لیبریا
Fulfulde: Labiriyaa
suomi: Liberia
Võro: Libeeriä
føroyskt: Liberia
français: Liberia
arpetan: Libèria
Nordfriisk: Libeeria
Frysk: Libearia
Gaeilge: An Libéir
Gagauz: Liberiya
Gàidhlig: Libèiria
galego: Liberia
Avañe'ẽ: Livéria
Gaelg: Yn Laibeer
Hausa: Laberiya
客家語/Hak-kâ-ngî: Liberia
עברית: ליבריה
हिन्दी: लाइबेरिया
Fiji Hindi: Liberia
hrvatski: Liberija
hornjoserbsce: Liberija
Kreyòl ayisyen: Liberya
magyar: Libéria
հայերեն: Լիբերիա
interlingua: Liberia
Bahasa Indonesia: Liberia
Interlingue: Liberia
Igbo: Liberia
Ilokano: Liberia
íslenska: Líbería
italiano: Liberia
日本語: リベリア
Patois: Laibiiria
Jawa: Libèria
ქართული: ლიბერია
Qaraqalpaqsha: Liberiya
Taqbaylit: Liberya
Kabɩyɛ: Liiberiya
Kongo: Liberia
Gĩkũyũ: Liberia
қазақша: Либерия
ಕನ್ನಡ: ಲೈಬೀರಿಯ
한국어: 라이베리아
къарачай-малкъар: Либерия
kurdî: Lîberya
kernowek: Liberi
Кыргызча: Либерия
Latina: Liberia
Ladino: Liberia
Lëtzebuergesch: Liberia
Lingua Franca Nova: Liberia
Luganda: Liberiya
Limburgs: Liberia
Ligure: Libeïa
lumbaart: Liberia
lingála: Liberia
lietuvių: Liberija
latviešu: Libērija
Malagasy: Liberia
Minangkabau: Liberia
македонски: Либерија
മലയാളം: ലൈബീരിയ
монгол: Либери
кырык мары: Либери
Bahasa Melayu: Liberia
Malti: Liberja
مازِرونی: لیبریا
Nāhuatl: Liberia
Plattdüütsch: Liberia
Nedersaksies: Liberië
नेपाल भाषा: लाइबेरिया
Nederlands: Liberia
norsk nynorsk: Liberia
norsk: Liberia
Novial: Liberia
Nouormand: Libérie
Sesotho sa Leboa: Liberia
occitan: Libèria
Livvinkarjala: Liberii
ଓଡ଼ିଆ: ଲାଇବେରିଆ
Ирон: Либери
ਪੰਜਾਬੀ: ਲਾਈਬੇਰੀਆ
Kapampangan: Liberia
Papiamentu: Liberia
Norfuk / Pitkern: Liberia
polski: Liberia
Piemontèis: Liberia
پنجابی: لائیبیریا
پښتو: لیبیریا
português: Libéria
Runa Simi: Libirya
rumantsch: Liberia
română: Liberia
русский: Либерия
Kinyarwanda: Liberiya
संस्कृतम्: लायबीरिया
саха тыла: Либерия
sardu: Libèria
sicilianu: Libberia
Scots: Liberie
davvisámegiella: Liberia
Sängö: Liberïa
srpskohrvatski / српскохрватски: Liberija
Simple English: Liberia
slovenčina: Libéria
slovenščina: Liberija
chiShona: Liberia
Soomaaliga: Liberia
shqip: Liberia
српски / srpski: Либерија
SiSwati: ILibheriya
Sesotho: Liberia
Seeltersk: Liberia
Basa Sunda: Liberia
svenska: Liberia
Kiswahili: Liberia
ślůnski: Liberyjo
தமிழ்: லைபீரியா
తెలుగు: లైబీరియా
тоҷикӣ: Либерия
Türkmençe: Liberiýa
Tagalog: Liberia
Türkçe: Liberya
Xitsonga: Layiberiya
татарча/tatarça: Либерия
удмурт: Либерия
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: لىبېرىيە
українська: Ліберія
oʻzbekcha/ўзбекча: Liberiya
vèneto: Liberia
vepsän kel’: Liberii
Tiếng Việt: Liberia
Volapük: Liberän
Winaray: Liberia
Wolof: Libeeria
吴语: 利比里亚
მარგალური: ლიბერია
ייִדיש: ליבעריע
Yorùbá: Làìbéríà
Vahcuengh: Liberia
Zeêuws: Liberia
中文: 利比里亚
文言: 利比里亞
Bân-lâm-gú: Liberia
粵語: 利比利亞
isiZulu: ILiberia