Kosta Rika
English: Costa Rica

  • kosta rika
    república de costa rica
    flag of costa rica.svg coat of arms of costa rica.svg
    standardo di kosta rika blazono di kosta rika
    nacionala himno:
    noble patria, tu hermosa bandera
    (nobela patrio, tua bela standardo)
    locationcostarica.svg
    urbi:
    chefurbo: san jose
    · habitanti: 288 054 (2011)
    precipua urbo: san jose
    lingui:
    oficala lingui: hispana
    guvernerio:
    tipo: republiko
    · prezidanto: carlos alvarado quesada
    surfaco: (128ma granda)
    · totala: 51 100 km²
    · aquo: 0.7 %
    habitanti: (119ma granda)
    · totala: 4 857 274 (2016)
    · denseso di habitantaro: 84,9 hab./km²
    plusa informi:
    valuto: colón
    veho-latero: dextre
    iso: cr
    cri
    188
    reto-domeno: .cr*
    precipua religio: katolikismo (91%)


    kosta rika esas lando jacanta en central amerika. lu havas kom vicini nikaragua norde e panama sude. este jacas karibia, e weste l'oceano pacifiko.

    bazala fakti pri kosta rika.

  • referi
  • extera ligilo

Kosta Rika
República de Costa Rica
Flag of Costa Rica.svg Coat of arms of Costa Rica.svg
Standardo di Kosta Rika Blazono di Kosta Rika
Nacionala himno:
Noble patria, tu hermosa bandera
(Nobela patrio, tua bela standardo)
LocationCostaRica.svg
Urbi:
Chefurbo: San Jose
· Habitanti: 288 054 (2011)
Precipua urbo: San Jose
Lingui:
Oficala lingui: Hispana
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Carlos Alvarado Quesada
Surfaco: (128ma granda)
· Totala: 51 100 km²
· Aquo: 0.7 %
Habitanti: (119ma granda)
· Totala: 4 857 274 (2016)
· Denseso di habitantaro: 84,9 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Colón
Veho-latero: dextre
ISO: CR
CRI
188
Reto-domeno: .cr*
Precipua religio: katolikismo (91%)


Kosta Rika esas lando jacanta en Central Amerika. Lu havas kom vicini Nikaragua norde e Panama sude. Este jacas Karibia, e weste l'Oceano Pacifiko.

Bazala fakti pri Kosta Rika.

Historio

 Precipua artiklo: Historio di Kosta Rika
Ceramikajo trovita en la peninsulo Nicoya.

La maxim anciena atesti konocita pri homala habitado en la nuna Kosta Rika evas de 10 mil yari ante nun. La peninsulo Nicoya, an la nordo di la lando, esis la maxim sudala punto ube trovesis l'influo dil populo Maya.

Kirko Inmaculada Concepción ("senmakula gravidesko"), l'unesma konstruktita dal Hispani, dum la yari 1560ma

L'unesma Europano qua arivis en la regiono esis Cristoforo Colombo ye la 18ma di septembro 1502[1]. Dum la kolonial epoko, la regiono esis la maxim sudala provinco de la Kapitanio di Guatemala. Hispani konsideris la regiono nefacila por habitar, pro lua poka precoza moyeni. Nur en la yaro 1562 Juan Vásquez de Coronado fondis l'urbo Cartago[1]. Hispania interdiktis komerco inter la regiono e Panama, lora parto di la Vicerejio di Nova Granada. La regiono restis povra e poke habitata pro la manko di jaceyi di oro ed arjento.[2] Lora Hispana guberniestro deskriptis Kosta Rika en 1719 kom "la maxim povra e mizeroza Hispana kolonio en Amerika".[3]

Flago di Kosta Rika.

Kosta Rika divenis nedependanta de Hispania ye la 15ma di septembro 1821 kom parto di la kapitanio di Guatemala, qua unionis su a Mexikia. Agustín de Iturbide, chefo di la provizora guvernerio Mexikiana, divenis imperiestro.

Kande revoluciono en Mexikia revokis Agustín de Iturbide, la nova kongreso permisis Central Amerikana regioni decidar lia propra futuro. Do, kreesis la Federala Republiko di Central Amerika. Kosta Rika abandonis la federuro en 1838. Ye la 31ma di agosto 1848 José María Castro Madriz deklaris Kosta Rika naciono suverena e nedependanta, e divenis lua unesma prezidanto.

Dum la komenco dil 19ma yarcento komencis la plantacajo di kafeo en Kosta Rika. Lando komencis exportacar ol en 1843, e balde ol divenis la precipua kultivo. Kafeo duris esar la precipua fonto di richeso dum la 20ma yarcento. Kosta Rika exportacis ol tra la portuo di Puntarenas. La precipua konsumeri por Kosta-Rikana kafeo esis l'Europani, do balde divenis importanta konstruktar ferovoyo vers la portuo Limón, en Karibia. Ta ferovoyo inauguresis en 1890.

Kande William Walker arivis en Nikaragua e konquestis povo en ta lando, Kosta Rikana guvernerio konsideris ilu minaco. Ye la 27ma di februaro 1856 la prezidanto Juan Rafael Mora Porras obtenis de Kostarikana kongreso permiso por deklarar milito kontre la trupi di Walker, ed ye la 20ma di marto sam yaro, en la batalio di Santa Rosa, stranjera forci vinkesis.

Historiale, Kosta Rika esas un ek la maxim pacoza e stabila landi de la mondo. Tamen, de la fino dil 19ma yarcento til nun lando havis violentoza periodi en lua historio. De 1917 til 1919 generalo Federico Tinoco Granados guvernis kom diktatoro til esar ekpulsita de povo. En 1948 José Figueres Ferrer komandis revolto pos disputar prezidantal elekti kontre Rafael Ángel Calderón Guardia e Otilio Ulate Blanco. La revolto produktis plu kam 2.000 morti. La rebeli formacis uniono qua guvernis la lando, abolisis militala forci e skribis la nuna konstituco.

Pos la stato-stroko, José Figueres Ferrer divenis nacionala heroo e vinkis l'unesma prezidantal elekto pos l'adopto di la konstituco, en 1953. De ta yaro til nun ja eventis 15 prezidantal elekti, la lasta en 2018.

Politiko

Prezidantala palaco en San Jose.
Legifala Asemblitaro di Kosta Rika.

Kosta Rika esas la maxim stabila republiko di Central Amerika, kun plu kam 59 yari di demokratio. Lua prezidanto esas chefo di stato ed anke chefo di guvernerio, ed elektesas dal populo por 4 yari. L' exekutiva povo anke havas du vice-prezidanti. Pos la 8ma di mayo 2018 guvernas la lando Carlos Alvarado Quesada.

La legifala povo konsistas ek la parlamento qua havas unika chambro, la Legifal Asemblitaro (Asamblea Legislativa) kun 57 membri, qui elektesas dal populo por 4-yara periodo. Ne existas senato.

La Supra Korto esas la maxim alta korto de la judiciala povo, e konsistas ek 22 judiciisti qui elektesas por 8 yari da la Nacional Asemblitaro. La nuna prezidanto di la Supra Korto esas Luis Paulino Mora Mora.

La nuna konstituco adoptesis en 1949 ed esas un ek la skarsa konstituci qui konsideras ula religio (cakaze katolikismo) l'oficala religio di la stato, en lua artiklo 75ma[4].

Geografio

Plajo Hathan, an l'insulo del Coco.
Volkano Arenal.

Kosta Rika jacas en Central Amerika, inter la latitudi 8° e 12º norde de Equatoro. Lua litoro esas longa de 1.228 kilometri, di qui 212 km jacas en Karibia e 1.016 km en Pacifiko. Ol anke havas 309 km di frontieri kun Nikaragua norde, e 639 km kun Panama sude e sud-weste.

La maxim alta monto di Kosta Rika esas Cerro Chirripó, kun 3.819 metri di altitudo, esanta la 5ma maxim alta monto de Central Amerika. La maxim alta volkano esas Irazú, kun 3.411 metri di altitudo. Existas 14 volkani en Kosta Rika, di qui 6 subisis erupti dum la lasta 75 yari.[5]

Kosta Rika anke havas multa insuli. La precipua esas l'insulo Calero (151.6 km², la maxim granda di la lando), e Isla del Coco (24 km²) qua distas 300 km de la kontinento. La precipua fluvii di la lando esas la fluvio San Juan (longa de 230 km, qua formacas parto di la naturala frontiero kun Nikaragua), la fluvio Grande de Térraba (longa de 160 km), la fluvio Sixaola (longa de 146 km, qua debushas an Karibia e la fluvio Tempisque (longa de 144 km).

La klimato di la lando esas tropikala kun du sezoni en granda parto dil teritorio. La sika sezono - nomizita verano ("somero") por lokala habitanti - iras de decembro til aprilo, e la pluvoza - (inverno, "vintro") - iras de mayo til novembro. "Vintro" preske koincidas kun la sezono dil uragani en l'Atlantiko.

Ekonomio

Fabrikerio di mikrokompozanti por komputeri de Intel, en Kosta Rika.
Naturala peizaji di Kosta Rika atraktas stranjera turisti.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Kosta Rika

Nune turismo esas la precipua fonto di revenuo por Kosta-Rikan ekonomio.[6] La maxim multa turisti venas de Usa, Kanada, e del Europana Uniono.[6] La lando havas regioni kun variita peizaji (plaji, boski, montoza regioni) e por ekoturismo, e bona substrukturo di hoteli. La saneso-turismo e l'aferala-turismo ank esas importanta.

L'exportacajo di agrokultivala vari (banano, kafeo, sukro, kakao, ananaso) duras esar importanta. La qualeso dil Kosta-Rikana kafeo judikesas kom bona. La lando havas cirkume 8.000 hektari di tereni por kultivado sen l'uzo di insekt-ocidili ed altra kemiala produkturi.

L'industrio di kompozanti por komputeri (Intel havas fabrikerio di mikrocirkuiti ibe) reprezentis 20% de la exportacaji e 4.9% de la TNP til 2014.

Demografio

Demografio di Kosta Rika 1960-2015.
Pueri en skolo di San Jose.

Segun statistiki de The World Factbook por 2018, Kosta Rika havis 4 987 142 habitanti.[7] La maxim multa (83,6%%) esas blanki o mestici de blanki ed indijeni. Mulati (mestici de blanki e negri) esis 6,7%, indijeni esis 2,4%, negri esis 1,1%, altri esis 1,1%, sen informi esis 2,9% e nekonocata esis 2,2%, en 2011.[7]

L'oficala linguo di la lando esas Hispana. Parto ek la habitantaro parolas l'Angla.[7]

La religio kun maxima nombro di adepti, 71,8% de la habitantaro, esas katolikismo, qua ank esas l'oficala religio di la lando. Evangeliali e Pentekostali esis 12,3%, altra protestanti esis 2,6%, testi di Jehova esis 0,5%, 2,4% praktikis altra religii, e 10,4% deklaris ne havar religio, segun statistiki de 2016.[7]

Kosta Rika recevas multa enmigranti de vicina landi, pro lua oportunaji laborala e pro lua sociala programi. Cirkume 9% de lua habitantaro naskis exterlande.[7] Lua guverno spensas cirkume 20% de la TNP por plubonigar l'eduko, sanesoflego, sanigado, l'aceso a neta e drinkebla aquo ed expansar la furniso di elektro a la habitantaro.[7]

La precipua urbo esas San Jose. Altra importanta urbi esas Puerto Limón e Alajuela.

Kulturo

En Kosta Rika la kulturi de Central Amerika e Sud-Amerika kunfuzas. La nordo di la lando recevis influi de la kulturo Nahuatl, dum ke la sudo recevis influi de la kulturo Chibcha. La koquarto mixas Indijena, Hispana, Afrikala ed altra influi, ma esas simila a del altra Central Amerikala vicini.

Pri literaturo, la maxim notora skriptisto esas Oscar Núñez Oliva. Pri folklorala muziko la precipua exempli originas de la kulturo Maya de la peninsulo Nicoya, e de Atlantiko (Afro-Karibiana muziko). La precipua lokala ritmi esas tambito e punto. Ta lasta dividas su en punto guanacasteco (de la provinco di Guanacaste) e punto sancarleño, (de l'urbo San Carlos, en la provinco di Alajuela). Diversa ritmi de Usana o Karibian origino esas populara en Kosta Rika, exemple calypso, soca, reggaeton, Tex-Mex, rumba, salsa, rock, Hip hop, edc.

Claudia Poll, Kostarikana natistino.

Futbalo esas la maxim populara sporto di la lando. En 1996 natistino Claudia Poll ganis l'unesma ora medalio dum l'Olimpiala Ludi por Kosta Rika, pri natado. Elua fratino Silvia Poll ganis arjenta medalio pri natado dum l'Olimpiala Ludi en Seoul, 1988.

Other Languages
Аҧсшәа: Коста-Рика
Acèh: Kosta Rika
адыгабзэ: Костэ-Рикэ
Afrikaans: Costa Rica
Alemannisch: Costa Rica
አማርኛ: ኮስታ ሪካ
aragonés: Costa Rica
العربية: كوستاريكا
asturianu: Costa Rica
Aymar aru: Kustarika
azərbaycanca: Kosta-Rika
تۆرکجه: کاستاریکا
башҡортса: Коста-Рика
Boarisch: Costa Rica
žemaitėška: Kuosta Rėka
Bikol Central: Kosta Rika
беларуская: Коста-Рыка
беларуская (тарашкевіца)‎: Коста-Рыка
български: Коста Рика
भोजपुरी: कोस्टा रिका
bamanankan: Kosta Rika
བོད་ཡིག: ཁོ་ས་ཏ་རི་ཁ
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: কোস্টা রিকা
brezhoneg: Costa Rica
bosanski: Kostarika
буряад: Коста-Рика
català: Costa Rica
Chavacano de Zamboanga: Costa Rica
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Costa Rica
нохчийн: Коста-Рика
Cebuano: Costa Rica
کوردی: کۆستاریکا
qırımtatarca: Kosta Rika
čeština: Kostarika
Cymraeg: Costa Rica
dansk: Costa Rica
Deutsch: Costa Rica
Zazaki: Kosta Rika
dolnoserbski: Kosta Rika
डोटेली: कोस्टारिका
ދިވެހިބަސް: ކޮސްޓަރީކާ
eʋegbe: Costa Rica
Ελληνικά: Κόστα Ρίκα
English: Costa Rica
Esperanto: Kostariko
español: Costa Rica
eesti: Costa Rica
euskara: Costa Rica
estremeñu: Costa Rica
فارسی: کاستاریکا
suomi: Costa Rica
Võro: Costa Rica
føroyskt: Kosta Rika
français: Costa Rica
arpetan: Costa Rica
Nordfriisk: Costa Rica
Frysk: Kosta Rika
Gaeilge: Cósta Ríce
Gagauz: Kosta Rika
kriyòl gwiyannen: Costa Rica
Gàidhlig: Costa Rica
galego: Costa Rica
Avañe'ẽ: Kosta Rrika
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: कोस्टा रिका
Hausa: Costa Rica
客家語/Hak-kâ-ngî: Costa Rica
Fiji Hindi: Costa Rica
hrvatski: Kostarika
hornjoserbsce: Kosta Rika
Kreyòl ayisyen: Kostarika
magyar: Costa Rica
հայերեն: Կոստա Ռիկա
interlingua: Costa Rica
Bahasa Indonesia: Kosta Rika
Interlingue: Costa Rica
Ilokano: Costa Rica
íslenska: Kosta Ríka
italiano: Costa Rica
日本語: コスタリカ
Patois: Kasta Riika
la .lojban.: kostarikas
ქართული: კოსტა-რიკა
Qaraqalpaqsha: Kosta-Rika
Taqbaylit: Kusta Rika
Kabɩyɛ: Kɔsitaarika
қазақша: Коста-Рика
한국어: 코스타리카
kurdî: Kosta Rîka
kernowek: Kosta Rika
Кыргызча: Коста-Рика
Latina: Costarica
Ladino: Kosta Rika
Lëtzebuergesch: Costa Rica
Lingua Franca Nova: Costa Rica
Limburgs: Costa Rica
Ligure: Còsta Rica
lumbaart: Costa Rica
lingála: Kosta Rika
لۊری شومالی: کاستاریکا
lietuvių: Kosta Rika
latviešu: Kostarika
Basa Banyumasan: Kosta Rika
Malagasy: Kôsta Rika
олык марий: Коста-Рика
македонски: Костарика
монгол: Коста-Рика
кырык мары: Коста-Рика
Bahasa Melayu: Costa Rica
Malti: Kosta Rika
эрзянь: Коста-Рика
مازِرونی: کاستاریکا
Dorerin Naoero: Kosta Rika
Nāhuatl: Costa Rica
Plattdüütsch: Costa Rica
नेपाली: कोस्टारिका
नेपाल भाषा: कोस्टा रिका
Nederlands: Costa Rica
norsk nynorsk: Costa Rica
norsk: Costa Rica
Novial: Kosta Rika
occitan: Còsta Rica
Livvinkarjala: Kosta Rikku
Oromoo: Kostaa Rikaa
ਪੰਜਾਬੀ: ਕੋਸਤਾ ਰੀਕਾ
Kapampangan: Costa Rica
Papiamentu: Costa Rica
Norfuk / Pitkern: Costa Rica
polski: Kostaryka
Piemontèis: Còsta Rica
پنجابی: کوسٹا ریکا
português: Costa Rica
Runa Simi: Kustarika
rumantsch: Costa Rica
română: Costa Rica
armãneashti: Costa Rica
русский: Коста-Рика
Kinyarwanda: Kosita Rika
संस्कृतम्: कोस्टा रीका
саха тыла: Коста Рика
sardu: Costa Rica
sicilianu: Costa Rica
Scots: Costa Rica
davvisámegiella: Costa Rica
srpskohrvatski / српскохрватски: Kostarika
Simple English: Costa Rica
slovenčina: Kostarika
slovenščina: Kostarika
Gagana Samoa: Kosta Rika
chiShona: Costa Rica
Soomaaliga: Kosta Rika
shqip: Kosta Rika
српски / srpski: Костарика
SiSwati: IKhosta-Likha
Seeltersk: Costa Rica
Sunda: Kosta Rika
svenska: Costa Rica
Kiswahili: Kosta Rika
ślůnski: Kostaryka
Sakizaya: Costa Riga
తెలుగు: కోస్టారీకా
tetun: Kostarrika
тоҷикӣ: Коста Рика
Türkmençe: Kosta-Rika
Tagalog: Costa Rica
Türkçe: Kosta Rika
татарча/tatarça: Коста-Рика
удмурт: Коста-Рика
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: كوستارىكا
українська: Коста-Рика
oʻzbekcha/ўзбекча: Kosta-Rika
vèneto: Costa Rica
vepsän kel’: Kostarik
Tiếng Việt: Costa Rica
West-Vlams: Costa Rica
Volapük: Kostarikän
walon: Costa Rica
Winaray: Costa Rica
მარგალური: კოსტა-რიკა
ייִדיש: קאסטא ריקא
Yorùbá: Kóstá Rikà
Vahcuengh: Costa Rica
Zeêuws: Costa Rica
Bân-lâm-gú: Costa Rica
isiZulu: Costa Rica