Lingua chinesa

Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Chinés
汉语/漢語 Hànyǔ, 中文 Zhōngwén'
Pronuncia:Hanyu trad simp.svg
Outros nomes:Hànyǔ (chinés) escrito do xeito tradicional (esquerda) e con caracteres simplificados (dereita)
Falado en:República Popular da China (en curto "China"), República da China (coñecido como "Taiwán"), Singapur, Malaisia, as Filipinas e outras rexións con comunidades chinesas
Rexións:(maioritarias): Asia Oriental
(minoritarias): Sueste de Asia, e outras rexións con comunidades chinesas
Total de falantes:1 197 294 060 (falantes de tódalas variedades)[1]
Posición:Chinés: 1

Mandarín: 1
Wu: 12
Yue: 18
Min: 22
Hakka: 33
Gan: 42

Familia:Sino-tibetana
 Sinítica
  Chinés
   Chinés
Escrita:Escrita chinesa, Zhùyīn fúhào
Estatuto oficial
Lingua oficial de:Flag of the People's Republic of China.svg China
Flag of the Republic of China.svg Taiwán
Flag of Singapore.svg Singapur
Flag of Macau.svg Macau
Flag of Hong Kong.svg Hong Kong

Recoñecida coma lingua rexional en: Mauricio e no Canadá
(Estatuto oficial na cidade de Vancouver, Columbia Británica)

Regulado por:Na China: Comisión Nacional de Lingua e Escritura[2]
En Taiwán: Comité Nacional de Linguas
En Singapur: Consello de Promoción do Mandarín
En Malaisia: Consello de Estandarización da Lingua Chinesa
Códigos de lingua
ISO 639-1:zh
ISO 639-2:chi (B)zho (T)
ISO 639-3:varios:
zho — Lingua chinesa
cdo — Min Dong
cjy — Jin
cmn — Mandarín
cpx — Pu Xian
czh — Huizhou
czo — Min Zhong
gan — Gan
hak — Hakka
hsn — Xiang
mnp — Min Bei
nan — Min Nan
wuu — Wu
yue — Yue
Map-Sinophone World.png

Lenda:      Países que teñen o chinés como lingua nativa ou administrativa      Países con máis de 5 000 000 de falantes de chinés      Países con máis de 1 000 000 de falantes de chinés      Países con máis de 500 000 falantes de chinés      Países con máis de 100 000 falantes de chinés      Principais comunidades de falantes de chinés

O chinés[3] (chinés simplificado: 汉语 / chinés tradicional: 漢語 /Pinyin: Hànyǔ; 华语/華語 / Huáyǔ; ou 中文 / Zhōngwén) é a lingua (ou familia de linguas) falada na China, pertencente ao grupo sino-tibetano[4]. Aínda que se tende a considerar o chinés como unha única lingua, principalmente debido ao feito de que todos os seus falantes escriben igual (é dicir, que son mutuamente intelixibles a nivel escrito), o certo é que é un conxunto de linguas distintas, cuxos falantes non se entenden oralmente entre si. A principal e oficial na República da China é o mandarín estándar (Putonghua), baseado no dialecto de Pequín, aínda que a máis falada fóra da China é o cantonés (Yue).

Arredor dun quinto da poboación mundial, por riba de 1.000 millóns, falan algunha forma de chinés como lingua materna. De acordo cos novos informes de marzo de 2007, un 86% da xente na República Popular da China fala unha variante do chinés.[5] O mesmo informe indica que o 53%, 700 millóns, poden comunicarse eficazmente en mandarín estándar (normalmente chamado "mandarín"), superando a calquera outra lingua do mundo.

Trátase dunha lingua tonal, isto é, na que un mesmo conxunto de fonemas ten distinto significado en función do ton no que se emite. O chinés escríbese con caracteres que nalgún caso son ideogramas pero máis comunmente representan pronuncias e composicións. Unha persoa escolarizada coñece uns 1.000 caracteres e unha culta uns 5.000. A escritura chinesa é a base das escrituras tradicionais coreana e xaponesa. O xaponés actual utiliza uns 2.000 kanji, caracteres chineses co mesmo significado pero distinta pronuncia.

Historia

Artigo principal: Historia da lingua chinesa.

A historia da lingua remóntase até hai uns 3 000 anos, época da que datan os primeiros documentos escritos en chinés. A lingua evolucionou dende unha hipotética protolingua sino-tibetana que ao longo do tempo deu lugar a diferentes variedades locais que son mutuamente inintelixíbeis. Por mor disto, os diversos gobernos centrais da China tentaron de xeito repetido impulsar un estándar unificado.[6]

Orixes

A meirande parte dos lingüistas clasifica as variedades do chinés como parte da familia de linguas sino-tibetanas xunto coa lingua birmana, as linguas tibetanas e outras faladas no Himalaia.[6] Aínda que a relación entre estas linguas xa foi evidenciada a comezos do século XIX, a reconstrución da orixinaria lingua sino-tibetana está moito menos desenvolvida que no caso do indoeuropeo ou o austroasiático. Entre as principais dificultades destaca a enorme diversidade de linguas, a falta de flexión en moitas delas e os efectos do contacto entre linguas. Ademais, moitas das linguas con menos falantes fálanse en zonas montañosas de difícil acceso.[7] Sen unha reconstrución fiábel da protolingua sino-tibetana, a estrutura principal da familia aínda segue sen estar clara.[7]

Chinés antigo e medio

Os exemplos máis antigos que se conservan de chinés son inscricións en ósos oraculares do ano -1250, coincidindo coa época da dinastía Shang.[8] O chinés antigo foi a lingua da época da dinastía Zhou do Oeste (entre -1046 e -771), e consérvase nas inscricións chinesas en bronce, en Shijing, tamén en partes de Shujing e I Ching.[9]

Diversos estudosos tentaron reconstruír a fonoloxía do chinés antigo comparando as variedades máis modernas de chinés coa rima de Shijing e cos elementos fonéticos que se atopan na meirande parte dos caracteres chineses.[6]

A pesar de que moitos dos detalles quedan aínda por esclarecer, sábese que o chinés antigo difire do chinés medio na ausencia de consoantes obstruentes retroflexas e palatais, mais si amosa grupos consonánticos iniciais, así como nasais e líquidas xordas.[9] As reconstrucións máis recentes tamén describen o chinés antigo como unha lingua atonal con grupos consonánticos ao final da sílaba, que evolucionou cara unha lingua con distinción tonal no chinés medio.[9] Tamén se puideron identificar diversos afixos derivativos, pero a lingua non era flexiva, polo que indicaba as relacións gramaticais empregando partículas gramaticais ou alterando a orde sintáctica.[8]

O chinés medio foi a lingua empregada durante e época das Dinastías do Norte e do Sur e coas dinastías Sui, Tang e Song (entre os séculos VI e X). Pódense distinguir dúas etapas do chinés medio. A etapa máis temperá está reflectida no dicionario de rima Qieyun (do ano 601), mentres que a segunda etapa atópase recollida nas táboas de rima Yunjing, feitas por antigos filólogos chineses como guía para interpretar o sistem de Qieyun.[9]

Estes traballos definen as categorías fonolóxicas, mais non se sabe con certeza os sons que representan.[10] Os lingüistas identificaron algúns sons comparando as categorías con pronuncias das variedades modernas de chinés e préstamos do chinés noutras linguas, como o xaponés, o vietnamita e o coreano.[6] O sistema resultante é moi complexo e cun número moi grande de consoantes e vogais, mais seguramente non se distinguían todas elas nun só dialecto, senón que representaba un diasistema que recollía os estándares do norte e o sur no século VI para poder ler os clásicos.[6]

Auxe dos dialectos do norte

Despois da caída da dinastía Song e durante o reinado das dinastías do norte Jin e Yuan, desenvolveuse unha nova fala (hoxe coñecida como mandarín antigo) baseada nos dialectos da Chaira do Norte da China arredor da capital.[6] O Zhongyuan Yinyun (1324) foi un dicionario que codificou as convencións de ritmo do novo verso sanqu nesta lingua.[6] Xunto co posterior Menggu Ziyun, este dicionario amosa que a lingua compartía numerosas características que se atopan nos dialectos de mandarín modernos.[6]

Até mediados do século XX, a meirande parte da poboación do sur da China só falaba a súa lingua local. Por este motivo, durante a época da Dinastía Ming e da Dinastía Qing, os oficiais tiñan que encargarse da administración do imperio usando unha lingua común baseada nos dialectos do mandarín, coñecida como Guānhuà (官話, literalmente "lingua dos oficiais").[6] Durante este tempo, esta lingua foi usada como koiné e estaba baseada nos dialectos falados na zona de Nanjing, pero non se correspondía cun dialecto único e concreto.[11] Cara a metade do século XIX, o dialecto de Pequín converteuse no dominante e foi esencial para calquera tipo de negocio nos tribunais imperiais.[11]

Na década de 1930 adoptouse o chinés estándar como lingua nacional baixo o nome de Guóyǔ (国语/國語 "lingua nacional"). Despois de diversas disputas polas propostas das variedades do norte e do sur, finalmente a Comisión Nacional pola Unificación da Lingua impuxo o dialecto de Pequín en 1932. Trala fundación da República Popular da China en 1949, o estándar pasou a ser chamado pǔtōnghuà (普通话/普通話 "fala común").[10] A lingua nacional é hoxe en día usada na educación, os medios de comunicación e nas situacións formais tanto na China como en Taiwán.[6] En Hong Kong e Macau, por mor da súa historia lingüística e colonial, a lingua da educación, os medios, as situacións formais e a vida diaria segue a ser o cantonés, aínda que a lingua estándar é moi influente e ensínase nas escolas.[12]

Other Languages
Acèh: Bahsa Cina
Afrikaans: Chinees
አማርኛ: ቻይንኛ
aragonés: Idioma chinés
العربية: لغة صينية
مصرى: لغه صينى
asturianu: Idioma chinu
azərbaycanca: Çin dili
башҡортса: Ҡытай теле
Boarisch: Kinäsisch
žemaitėška: Kėnu kalba
Bikol Central: Tataramon na Intsik
беларуская: Кітайская мова
беларуская (тарашкевіца)‎: Кітайская мова
български: Китайски език
भोजपुरी: चीनी भाषा
বাংলা: চীনা ভাষা
བོད་ཡིག: རྒྱ་སྐད།
brezhoneg: Yezhoù sinaek
bosanski: Kineski jezik
буряад: Хитад хэлэн
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Háng-ngṳ̄
нохчийн: Цийн мотт
Cebuano: Inintsik
qırımtatarca: Çin tili
čeština: Čínština
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Срѣдиньскъ ѩꙁꙑкъ
Чӑвашла: Китай чĕлхи
Cymraeg: Tsieineeg
dolnoserbski: Chinšćina
ދިވެހިބަސް: ސީނީ
Esperanto: Ĉina lingvaro
español: Idioma chino
eesti: Hiina keel
euskara: Txinera
estremeñu: Luenga china
Võro: Hiina kiil
føroyskt: Kinesiskt mál
Frysk: Sineesk
Gaeilge: An tSínis
贛語: 漢語
Gàidhlig: Sìonais
Avañe'ẽ: Chinañe'ẽ
ગુજરાતી: ચાઇનીઝ ભાષા
客家語/Hak-kâ-ngî: Hon-ngî
हिन्दी: चीनी भाषा
Fiji Hindi: Chinese bhasa
hrvatski: Kineski jezik
hornjoserbsce: Chinšćina
magyar: Kínai nyelv
Հայերեն: Չինարեն
Bahasa Indonesia: Bahasa Tionghoa
íslenska: Kínverska
italiano: Lingua cinese
日本語: 中国語
la .lojban.: jugbau
Basa Jawa: Basa Cina
ქართული: ჩინური ენა
Qaraqalpaqsha: Qıtay tili
Адыгэбзэ: Хъутеибзэ
Kongo: Kisinwá
қазақша: Қытай тілі
ភាសាខ្មែរ: ភាសាចិន
ಕನ್ನಡ: ಚೀನಿ ಭಾಷೆ
한국어: 중국어
kernowek: Chinek
Кыргызча: Кытай тили
лезги: Китай чIал
Limburgs: Chinees
lumbaart: Lengua cinesa
lingála: Lisinwa
lietuvių: Kinų kalba
मैथिली: चीनी भाषा
Malagasy: Fiteny sinoa
Baso Minangkabau: Bahaso Cino
македонски: Кинески јазик
മലയാളം: ചൈനീസ് ഭാഷ
монгол: Хятад хэл
मराठी: चिनी भाषा
Bahasa Melayu: Bahasa Cina
Mirandés: Lhéngua chinesa
မြန်မာဘာသာ: တရုတ်ဘာသာစကား
مازِرونی: چینی زوونون
Dorerin Naoero: Dorerit Tsiene
Nāhuatl: Chinatlahtolli
Plattdüütsch: Chineesche Spraak
नेपाल भाषा: चिनिया भाषा
Nederlands: Chinese talen
norsk nynorsk: Kinesisk
norsk: Kinesisk
Novial: Chinum
occitan: Chinés
ਪੰਜਾਬੀ: ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ
Picard: Kinos
پنجابی: چینی
português: Língua chinesa
Runa Simi: Chun simi
română: Limba chineză
русиньскый: Кітайскый язык
संस्कृतम्: चीनी भाषा
саха тыла: Кытай тыла
sicilianu: Lingua cinisa
davvisámegiella: Kiinnágiella
srpskohrvatski / српскохрватски: Kineski jezik
Simple English: Chinese language
slovenčina: Čínština
slovenščina: Kitajščina
Gagana Samoa: Fa'asaina
српски / srpski: Кинески језик
Sesotho: Se-china
svenska: Kinesiska
Kiswahili: Kichina
ślůnski: Chińskŏ gŏdka
தமிழ்: சீன மொழி
తెలుగు: చైనీస్ భాష
тоҷикӣ: Забони чинӣ
Türkmençe: Hytaý dili
Tagalog: Wikang Tsino
Türkçe: Çince
татарча/tatarça: Кытай теле
Twi: Chinese
reo tahiti: Reo Tinitō
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: خەنزۇ تىلى
українська: Китайська мова
oʻzbekcha/ўзбекча: Xitoy tili
Tiếng Việt: Tiếng Trung Quốc
Volapük: Tsyinänapük
吴语: 漢語
хальмг: Китдин келн
მარგალური: ჩინური ნინა
ייִדיש: כינעזיש
Vahcuengh: Vahgun
中文: 汉语
文言: 漢語
Bân-lâm-gú: Hàn-gí
粵語: 唐文
isiZulu: IsiShayina