Cidade
English: City

Toronto á noite.

A cidade[1] é actualmente considerada como unha entidade urbana con alta densidade de poboación na que predominan fundamentalmente a industria e os servizos. Diferénciase doutras entidades urbanas por diversos criterios, entre os que se inclúen poboación, densidade de poboación ou estatuto legal, aínda que a súa distinción varía entre países.

Historicamente os habitantes das cidades foron unha proporción pequena da humanidade en xeral, mais hoxe, despois de varios séculos de urbanización sen precedentes e acelerada, a metade da poboación mundial vive nas cidades. As cidades actuais normalmente forman o núcleo de grandes áreas metropolitanas e áreas urbanas, creando numerosos desprazamentos diarios cara ó centro das cidades para traballar, divertirse, ou estudar.

A cidade máis poboada é Shanghai[2] mentres que as áreas metropolitanas máis grandes tamén inclúen a Área do Gran Tokio e Iabotabek (Jakarta).[3] As cidades de Faiyum,[4] Damasco,[5] e Varanasi[6] son das cidades habitadas máis continuamente no mundo.

Historia

Un arco da antiga cidade Sumeria de Ur, que floreceu no III milenio a. C., pode verse actualmente en Tell el-Mukayyar en Iraq.
Mohenjo-daro, unha cidade da Civilización do Val do Indo, que foi reconstruída seis ou máis veces, usando ladrillos de tamaño estándar, seguindo a mesma estrutura de reixa que no III milenio a. C.
Esta vista aérea do que antigamente foi o centro de Teotihuacán, amosa a pirámide do Sol, a pirámide da Lúa, e a avenida procesional que servía de espiña dorsal do sistema de rúas da cidade.

As cidades, caracterizadas pola densidade de poboación, a súa función simbólica, e ordenación urbana, teñen existido dende hai miles de anos. Na visión convencional, civilización e cidade derivan as dúas do desenvolvemento da agricultura, que permitiu a produción dun superávit de comida, e así a unha división do traballo social (coa estratificación social asociada) e ao comercio.[7][8] As primeiras cidades a miúdo presentan graneiros, ás veces dentro dun templo.[9] Un punto de vista minoritario considera que as cidades poderían ter xurdido sen a agricultura, grazas a medios de subsistencia alternativos (pesca),[10] para usar como refuxios estacionais comunais,[11] ó seu valor como bases para a organización militar defensiva e ofensiva,[12][13] ou á súa función económica inherente.[14][15][16] As cidades xogaban unha función crucial no establecemento do poder político sobre unha área, e os antigos dirixentes como Alexandre o Grande fundáronas e creáronas con entusiasmo.[17]

Antigüidade

Xericó e Çatalhöyük, datadas no VIII milenio a. C., están entre as cidades máis temperás coñecidas polos arqueólogos.[11][18]

No cuarto e III milenio a. C., civilizacións complexas prosperaban nos vales dos río de Mesopotamia, India, China, e Exipto. As escavacións nestas áreas atoparon as ruínas de cidades orientadas diversamente cara o comercio, a política, ou a relixión. Algunhas tiveron poboacións densas, mais outras levaron a cabo actividades urbanas nos ámbitos da política ou relixión sen ter poboacións asociadas grandes. Entre as primeiras cidades do mundo antigo, Mohenjo-daro da civilización do Val do Indo, no actual Paquistán, existindo desde ó redor do 2600 a. C., era unha das máis grandes, cunha poboación de 50.000 ou máis e un sistema de saneamento moi sofisticado.[19] As cidades chinesas planeadas foron construídas segundo principios sacros para actuar como microcosmos celestiais.[20] As cidades exipcias Antigas coñecidas fisicamente polos arqueólogos non son exhaustivas.[21] Inclúen (coñecidas polos seus nomes árabes) a El Lahun, unha cidade de traballadores asociada coa pirámide de Sesostris II, e a cidade relixiosa Amarna construída por Akhenatón e abandonada. Estes sitios aparecen planeados cun alto regulamento e cun tipo de estratificación, cun enreixado minimalístico de habitacións para os traballadores e incrementalmente máis casas elaboradas dispoñibles para as clases máis altas.[22]

En Mesopotamia, a civilización Sumeria, seguida de Asiria e Babilonia, crearon un gran número de cidades, gobernadas por reis e promovendo múltiples linguas escritas en escrita cuneiforme.[23] O imperio comecial fenicio, prosperando ao redor da do primeiro milenio a.C., abarcou numerosas cidades estendéndose dende Tiro, Cido, e Biblos a Cartago e Cádiz.

Nos séculos seguintes, cidades-estado independentes de Grecia desenvolveron a polis, unha asociación de terratenentes cidadáns que colectivamente constituíron a cidade.[24] A ágora, que significa "sitio de reunión" ou "asemblea", era o centro atlético, artístico, de vida espiritual e política da polis.[25] O aumento de poder de Roma levou á súa poboación ata un millón de habitantes. Baixo a autoridade do seu imperio, Roma transformouse e fundou moitas cidades ( coloniae), e con eles levaron os seus principios de arquitectura urbana, deseño, e sociedade.[26]

Idade media

Durante a caída do imperio romano as cidades da antigüidade gañaron independencia, mais axiña perderon poboación e importancia. O centro do poder occidental moveuse a Constantinopla e á civilización islámica coas súas grandes cidades Bagdad, O Cairo e Córdoba.[27] Entre os séculos IX e XII, Constantinopla, capital do imperio bizantino, foi a maior cidade de Europa, cunha poboación próxima ao millón de habitantes.[28][29] O imperio otomán foi conseguindo controlar moitas cidades na área mediterránea, incluíndo Constantinopla en 1453.

Nos séculos XIII e XIV algunhas cidades convertéronse en estados poderosos, tomando baixo o seu control as áreas que as rodeaban e establecendo imperios marítimos. Na Italia medieval algúns concellos convertéronse en cidades-estado, como a república de Venecia e a república de Xénova. No norte de Europa, cidades como Lübeck e Bruxas formaron a Liga Hanseática para o comercio e a defensa colectiva. O seu poder foi posteriormente desafiado e eclipsado polas cidades comerciais neerlandesas de Gante, Ypres e Amsterdam.[30] Un fenómeno semellante ocorreu noutros lugares, como no caso de Sakai, que gozou dunha considerable autonomía no Xapón medieval.

Idade moderna

En occidente, os estados-nación convertéronse na unidade principal da organización política trala paz de Westfalia no século XVII.[31][32] As grandes capitais da Europa occidental (Londres e París) beneficiáronse do crecemento do comercio coa necesidade do comercio transatlántico. Non obstante, a maioría das vilas seguiron a ser pequenas.

Durante a colonización española de América empregouse o vello concepto da cidade romana. As cidades fundábanse no medio do territorios acabados de conquistar e rexíanse con leis sobre a administración, as finanzas e o urbanismo.

Era industrial

Londres no século XIX, superpoboada e cun espeso smog

O desenvolvemento da industria moderna a partir de finais do século XVIII levou a unha urbanización masiva e ao aumento de novas grandes cidades, primeiro en Europa e despois noutras rexións, como lugares de novas oportunidades que traían un gran número de emigrantes dende as comunidades rurais. Inglaterra liderou o proceso convertendo Londres na capital dun imperio mundial e facendo crecer cidades por todo o país como lugares estratéxicos para a produción.[33] Nos Estados Unidos entre 1860 e 1910, a introdución do ferrocarril reduciu os custos do transporte e emerxeron grandes centros de produción, provocando tamén o éxodo rural.

As cidades industrializadas eran lugares terribles para vivir, debido aos problemas de saúde que provocaban a superpoboación, o aire e a auga contaminados, a falta de medios hixiénicos e as enfermidades contaxiosas como a febre tifoide ou o cólera. As fábricas e os barrios pobres eran habituais na paisaxe urbana.[34]

Era postindustrial

Na segunda metade do século XX, a desindustrialización no mundo occidental levou á pobreza e á decadencia urbana a cidades anteriormente prósperas. O "cinto de aceiro" dos Estados Unidos converteuse no "cinto de óxido" e cidades como Detroit ou Gary, Indiana afundíronse ao contrario que a tendencia á expansión urbana global.[35]

Durante o gran salto adiante e os seguintes plans quinquenais da China, produciuse un rápido proceso de urbanización e industrialización, que converteu o país no principal fabricante mundial.[36][37]

En medio destes cambios económicos, a alta tecnoloxía e a telecomunicación instantánea permitiu que algunhas cidades se convertesen en centros da economía do coñecemento.[38][39][40] Xurdiu entón o novo paradigma da smart city.[41]

Other Languages
Аҧсшәа: Ақалақь
Afrikaans: Stad
Alemannisch: Stadt
አማርኛ: ከተማ
aragonés: Ciudat
Ænglisc: Burg
العربية: مدينة
ܐܪܡܝܐ: ܡܕܝܢܬܐ
مصرى: مدينه
asturianu: Ciudá
авар: Шагьар
Aymar aru: Marka
azərbaycanca: Şəhər
تۆرکجه: شهر
башҡортса: Ҡала
Boarisch: Stod
žemaitėška: Miests
Bikol Central: Syudad
беларуская: Горад
беларуская (тарашкевіца)‎: Горад
български: Град
भोजपुरी: शहर
Bahasa Banjar: Kuta
বাংলা: শহর
བོད་ཡིག: གྲོང་ཁྱེར།
brezhoneg: Kêr
буряад: Хото
català: Ciutat
Chavacano de Zamboanga: Ciudad
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Siàng-chê
нохчийн: ГӀала
Cebuano: Dakbayan
Chamoru: Dangkulo
ᏣᎳᎩ: ᎦᏚᎲᎢ
کوردی: شار
qırımtatarca: Şeer
čeština: Město
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Градъ
Чӑвашла: Хула
Cymraeg: Dinas
dansk: By
Deutsch: Stadt
Zazaki: Sûke
Ελληνικά: Πόλη
emiliàn e rumagnòl: Sitê
English: City
Esperanto: Urbo
español: Ciudad
eesti: Linn
euskara: Hiri
estremeñu: Ciá
فارسی: شهر
suomi: Kaupunki
Võro: Liin
Na Vosa Vakaviti: Siti
føroyskt: Býur
français: Ville
arpetan: Vela
Nordfriisk: Stääd
furlan: Citât
Frysk: Stêd
Gagauz: Kasaba
贛語: 城市
Gàidhlig: Baile mòr
ગુજરાતી: શહેર
Gaelg: Caayr
客家語/Hak-kâ-ngî: Sàng-sṳ
Hawaiʻi: Kūlanakauhale
עברית: עיר
हिन्दी: शहर
Fiji Hindi: City
hrvatski: Grad
hornjoserbsce: Město
Kreyòl ayisyen: Vil
magyar: Város
հայերեն: Քաղաք
interlingua: Citate
Bahasa Indonesia: Kota
Interlingue: Cité
Igbo: Okeama
Ilokano: Siudad
ГӀалгӀай: Пхьа
Ido: Urbo
íslenska: Borg
italiano: Città
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓄᓇᓖᑦ
日本語: 都市
Patois: Siti
la .lojban.: tcadu
Jawa: Kutha
ქართული: დიდი ქალაქი
Taqbaylit: Tamdint
Адыгэбзэ: Къалэ
Gĩkũyũ: Cĩtĩ
қазақша: Қала
ಕನ್ನಡ: ನಗರ
한국어: 도시
къарачай-малкъар: Шахар
Ripoarisch: Stadt
kurdî: Bajar
коми: Кар
Кыргызча: Шаар
Latina: Urbs
Ladino: Sivdad
Lëtzebuergesch: Stad
лакку: Шагьру
лезги: Шегьер
Limburgs: Sjtad
lumbaart: Cità
lingála: Engumba
lietuvių: Miestas
latviešu: Pilsēta
मैथिली: शहर
Malagasy: Tanàna
олык марий: Ола
Māori: Tāone
Baso Minangkabau: Kota
македонски: Град
മലയാളം: നഗരം
монгол: Хот
मराठी: शहर
Bahasa Melayu: Bandar raya
Mirandés: Cidade
مازِرونی: شهر
Dorerin Naoero: Tekawa
Nāhuatl: Altepetl
Napulitano: Cità
Plattdüütsch: Stadt
Nedersaksies: Stad (woonstee)
नेपाली: सहर
नेपाल भाषा: नगर
Nederlands: Stad
norsk nynorsk: Storby
norsk: By
Nouormand: Cité
occitan: Vila
Livvinkarjala: Linnu
Ирон: Сахар
ਪੰਜਾਬੀ: ਸ਼ਹਿਰ
Deitsch: Schtadt
Norfuk / Pitkern: Citii
polski: Miasto
پنجابی: شہر
Ποντιακά: Πόλη
português: Cidade
Runa Simi: Hatun llaqta
romani čhib: Foro
română: Oraș
armãneashti: Câsâbă
tarandíne: Cetata granne
русский: Город
русиньскый: Місто
саха тыла: Куорат
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱱᱟᱜᱟᱨ
sicilianu: Citati
Scots: Ceety
سنڌي: شهر
srpskohrvatski / српскохрватски: Grad
සිංහල: නගර
Simple English: City
slovenčina: Mesto (všeobecne)
slovenščina: Mesto
chiShona: Guta
Soomaaliga: Caasimad
shqip: Qyteti
српски / srpski: Град
Basa Sunda: Kota
svenska: Stad
Kiswahili: Jiji
ślůnski: Mjasto
தமிழ்: மாநகரம்
తెలుగు: నగరము
тоҷикӣ: Шаҳр
ไทย: นคร
Tagalog: Lungsod
Türkçe: Şehir
Xitsonga: Dorobha
татарча/tatarça: Шәһәр
українська: Місто
اردو: شہر
oʻzbekcha/ўзбекча: Shahar
vèneto: Sità
vepsän kel’: Lidn
Tiếng Việt: Thành phố
West-Vlams: Stad
Winaray: Syudad
吴语: 城市
ייִדיש: שטאט
Yorùbá: Ìlú
Zeêuws: Stad
中文: 城市
Bân-lâm-gú: Siâⁿ-chhī
粵語: 城市