Hugmyndafrøði

Kommunisma er politisk hugsjón, sum byggir á hugskotini hjá Karl Marx.

Hugmyndafrøði (da. ideologi, av. gr. orðunum idea, hugmynd, og logos, frøði; ísl. hugmyndafræði) er ein heild av hugmyndum, hugtøkum og sjónarmiðum sum endurspegla ein ávísan politiskan ella felagsligan hugburð. Orðið merkir "læran um hugmyndir", men verður nýtt í víðari týdning um eitt meira ella minni skilbundið kervi av hugmyndum og virðismetingum, sum ein ávísur samfelagsbólkur í einum ávísum tíðarskeiði er felags um. Til dømis vóru hugsanirnar um frælsi og javnað avgerandi fyri borgarastættina, sum um 1800 trokaði einaveldið burtur í Fraklandi og sjálv tók ræðið. Hesar hugsanir vórðu samanfataðar í hugmyndini um liberalismu, sum gjørdist kjarnin í h. hjá borgarastættini.

Serliga Karl Marx fekst við hugtakið h., og tiltikin eru orð hansara: ”Ráðandi hugmyndir í hvørjum tíðarskeiði eru hugmyndirnar hjá ráðandi stætt” (1846). Marx kallaði átrúnaðin opium fólksins, men segði eisini, at hann var ”neyðarróp teirra kúgaðu”. Hetta tvílyndið í allari h., at goyma í sær bæði staðfesting av ráðandi støðuni og dreymin um eitt betri lív, er trmikið fyri atfinningarnar hjá Marx móti teimum borgraligu vísindunum, sum hann ákærdi fyri at rættvísgera órættvísa samfelagsskipan við hugtøkum sum frælsi og fólkaræði, ið stóðu í rópandi mótsøgn móti tí veruleika, ið tey skuldu lýsa. Sambært teirri fatanini vóru hesi vísindini eitt slag av h. ella ”følskum tilviti” um samfelagið. Fyritreytin hjá Marx var, at tilvit menniskjans var formað av teimum evnisligu lívstreytunum, og rannsókn av sambondunum millum heimsfatan og samfelagsskipan hevur verið ein megintáttur í allari samfelagsfrøði samfelagsfrøði síðan í 19. øld.

Vituliga hevur leingi verið fingist við at kanna hugmyndaheimin í bókmentunum, men ikki fyrr enn í seinu helvt av 20. øld var talan um serligt háttalag tí viðvíkjandi, nevniliga humyndafrøðiliga kanning ella *hugmyndafrøðikritikk (da. ideologikritik). Millum slóðbrótararnar í tílíkum kanningum eru G. Lukács og L. Löwenthal, sum vegaðu fyri marxistiskari bókmentagransking; men royndir tann vegin hava eisini verið knýttar at strukturalismu og kvinnugransking. Hugmyndafrøðilig gransking krevur at hava fyrilit fyri teimum søguligu umstøðunum í viðkomandi bókmentaverki og gera mun á sjónarmiðum hjá søgupersónum, høvundi og lesarum. Tá ið væl verður atborið, kann slík kanning vísa, hvussu heimsmyndin í einum verki myndast í samspæli millum innihald og form tess og ráðandi h. í samfelagnum.

Other Languages
Afrikaans: Ideologie
Alemannisch: Ideologie
aragonés: Ideolochía
العربية: أيديولوجيا
asturianu: Ideoloxía
azərbaycanca: İdeologiya
تۆرکجه: ایدئولوژی
башҡортса: Идеология
žemaitėška: Ideuoluogėjė
беларуская: Ідэалогія
беларуская (тарашкевіца)‎: Ідэалёгія
български: Идеология
বাংলা: ভাবাদর্শ
brezhoneg: Ideologiezh
bosanski: Ideologija
català: Ideologia
čeština: Ideologie
Cymraeg: Ideoleg
dansk: Ideologi
Deutsch: Ideologie
Zazaki: İdeolociy
Ελληνικά: Ιδεολογία
English: Ideology
Esperanto: Ideologio
español: Ideología
eesti: Ideoloogia
euskara: Ideologia
فارسی: ایدئولوژی
suomi: Ideologia
français: Idéologie
Frysk: Ideology
galego: Ideoloxía
हिन्दी: विचारधारा
Fiji Hindi: Bichardhara
hrvatski: Ideologija
magyar: Ideológia
Bahasa Indonesia: Ideologi
Ilokano: Ideolohia
íslenska: Hugmyndafræði
italiano: Ideologia
Basa Jawa: Idhéologi
ქართული: იდეოლოგია
Qaraqalpaqsha: İdeologiya
қазақша: Идеология
한국어: 이념
къарачай-малкъар: Идеология
kurdî: Îdeolojî
Кыргызча: Идеология
Latina: Ideologia
Limburgs: Ideologie
lietuvių: Ideologija
latviešu: Ideoloģija
македонски: Идеологија
монгол: Идеологи
Bahasa Melayu: Ideologi
မြန်မာဘာသာ: ဒဿနဗေဒ
مازِرونی: ایدئولوژی
Nederlands: Ideologie
norsk nynorsk: Ideologi
norsk: Ideologi
occitan: Ideologia
ਪੰਜਾਬੀ: ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ
polski: Ideologia
Piemontèis: Ideologìa
پنجابی: آئیڈیالوجی
português: Ideologia
română: Ideologie
русский: Идеология
русиньскый: Ідеолоґія
саха тыла: Идеология
Scots: Ideology
srpskohrvatski / српскохрватски: Ideologija
Simple English: Ideology
slovenčina: Ideológia
slovenščina: Ideologija
Soomaaliga: Aragti
shqip: Ideologjia
српски / srpski: Ideologija
svenska: Ideologi
Kiswahili: Itikadi
Türkmençe: Aňyýet
Tagalog: Ideolohiya
Türkçe: İdeoloji
татарча/tatarça: Идеология
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئىدېئولوگىيە
українська: Ідеологія
اردو: خیالیت
oʻzbekcha/ўзбекча: Mafkura
Tiếng Việt: Ý thức hệ
Winaray: Idolohiya
吴语: 意識形態
ייִדיש: אידעאלאגיע
中文: 意識形態
文言: 意理
粵語: 意識形態