زبان ترکی باستان

زبان ترکی باستان
منطقهآسیای مرکزی
دورهمنقرض شده در قرن ۱۳اُم
زبان‌های ترکی
خط اورخون، براهمی، آرامی-مشتق، اویغوری باستان
کدهای زبان
ایزو ۶۳۹-۳در زمان‌های گوناگون:
otk – oui – xqa – Karakhanid
فهرست زبان‌شناس
otk Old Turkish
 oui Old Uighur
 xqa Karakhanid

زبان ترکی باستان یا ترکی باستان شرقی یا ترکی اورخون یا اویغور باستان اولین طرح موجود در زبان‌های ترکی‌تبار در میان گوک‌ترک‌ها و خانات اویغور که از قرن ۷اُم تا قرن ۱۳اُم رایج بود. زبان ترکی باستان از شاخه زبان‌های جنوب‌شرقی زبان‌های ترکی‌تبار که در ردیف زبان‌های اویغوری و جغتایی قرار می‌گیرد.زبان ترکی جزء زبان‌های آلتایی است و ارتباط ژنتیکی یا نتیجه تعاملات این زبان‌ها بحث زیادی دارد.به نظر می رسد، ترکی غربی‌ترین زبان خانواده آلتایی باشد. [۱]اجداد ترک زبان‌ها بی شک قسمتی از اتحادیه هون‌های آسیایی بودند که در مرزهای چین در قرن سوم قبل از میلاد مشکل ایجاد کرده بودند.[۲]

نوشتار و زبان

نخستین اسناد به دست آمده از آسیای مرکزی به زبان‌های هند و اروپایی و چینی نوشته شده. اولین خاقان ترک ، در قرن ششم میلادی و در مغولستان امروزی به زبان ایرانی سغدی می نوشتند. قدیمی‌ترین سند قابل خواندن ترکی، مربوط به دومین خاقان ترک، نوشته اورخون است که کمی قبل از 720 میلادی نوشته شده‌است.ویلهلم تامسون در سال 1893 الفبای رونی این نوشته را رمز گشایی کرد. [۳]

سه دسته نوشته وجود دارد: 1- دویست نوشته ترکی باستان به خط رونی که احتمالا مربوط به قرن هفتم تا دهم است و اکثر این‌ها در مغولستان پیدا شده. این‌ها در قلمروی دومین خاندان ترک‌ها بودند.قسمتی هم در بالای رود ینی سی در قلمروی قرقیزها پیدا شده. مقداری کمی به خط رونی قابل خواندن در کوه‌های آلتای پیدا شده که در قلمروی قرقیزها بوده. 2- نوشته‌های اویغوری باستان که در چین امروزی است. این‌ها مربوط به قرن نهم میلادی است و به خط اویغوری مانوی، رونی، برهمایی، سغدی ، ارامی و تبتی نوشته شده‌است. 3- نوشته‌های ترکی قرن یازدهم دوره قره خانی به خط عربی. مانند دیوان لغت ترکی- عربی محمد کاشغری.[۴]

زبان های دیگر