تاریخ

تاریخ (Historia) اثر نیکولاس گیزس (۱۸۹۲)
حوزه‌ها و گرایش‌های تخصصی
  • تاریخ باستان: مطالعهٔ تاریخ انسان از دوران آغازین تا اوایل قرون وسطی.
  • تاریخ آتلانتیک: مطالعهٔ تاریخ مردمان اقیانوس آتلانتیک.
  • تاریخ هنر: مطالعه تغییرات بافت اجتماعی و تحولات هنر.
  • تاریخ بزرگ: مطالعهٔ تاریخ در مقیاس بزرگ در سراسر مدت زمان طولانی و مبدأ تاریخ از طریق یک رویکرد چند رشته‌ای.
  • گاه‌نگاری: علم محدودسازی وقایع تاریخی در زمانی خاص.
  • تاریخ تطبیقی: مطالعهٔ سازمان‌یافتهٔ رویدادهای همانند در موقعیت‌های جغرافیایی یا زمانی متفاوت.
  • تاریخ معاصر: مطالعهٔ رویدادهای تاریخی مربوط به زمان حال.
  • Counterfactual history: the study of historical events as they might have happened in different causal circumstances.
  • تاریخ فرهنگی: مطالعهٔ فرهنگ در گذشته.
  • تاریخ دیجیتال: the use of computing technologies to produce digital scholarship.
  • تاریخ اقتصاد: مطالعهٔ اقتصاد و پدیده‌های اقتصادی در گذشته.
  • آینده‌پژوهی: مطالعات میان‌مدت و درازمدت آیندهٔ جوامع و جهان فیزیکی.
  • تاریخ عقلانی: مطالعهٔ ایده‌ها و عقاید در بستر فرهنگ‌هایی که آن‌ها را تولید کرده‌اند و گسترش این ایده‌ها در گذر زمان.
  • تاریخ دریانوردی: مطالعهٔ تاریخ دریانوردی و همهٔ موضوعات مرتبط با آن.
  • تاریخ مدرن: مطالعهٔ دوران مدرن، دوران پس از قرون وسطی.
  • تاریخ نظامی: مطالعهٔ جنگاوری‌ها و جنگ‌ها در طول تاریخ.
  • تاریخ طبیعی: تاریخ تحول و گسترش گاه‌شمار جهان، تاریخ زمین، فرگشت و تعاملات آن.
  • کتیبه‌شناسی: مطالعهٔ متون باستانی.
  • تاریخ مردم: اثر تاریخی از دیدگاه مردم عادی.
  • تاریخ سیاسی: مطالعهٔ سیاست در گذشته.
  • روان‌شناسی تاریخی: مطالعهٔ انگیزه‌های روان‌شناختی رویدادهای تاریخی.
  • شبه‌تاریخ: study about the past that falls outside the domain of mainstream history (sometimes it is an equivalent of شبه علم).
  • تاریخ اجتماعی: مطالعهٔ روند تغییرات اجتماعی در طول تاریخ
  • تاریخ جهانی: basic to the Western tradition of historiography.
  • تاریخ زنان: مطالعهٔ نقش زنان در تاریخ.
  • تاریخ جهان: مطالعهٔ تاریخ از دیدگاه جهانی.

آنان که سرگذشت خود را به یاد نسپارند محکوم به تکرار آن هستند. [۱]

تاریخ مفهومی انتزاعی است که حداقل دو معنا از آن مستفاد می‌گردد: گاه ناظر به وقایع گذشته و گاه معطوف به مطالعه و بررسی وقایع است؛ بنابراین، هم به علم تاریخ و هم به موضوع آن، تاریخ گفته می‌شود. برای تفکیک این دو مقوله، اصطلاحاً تاریخ را تاریخ (۱) و علم تاریخ را تاریخ (۲) می‌نامند.

منظور از تاریخ (۱)، مجموعهٔ حوادث فرهنگی، طبیعی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و رویدادهایی است که در گذشته و در زمان و مکان زندگی انسان‌ها و در رابطه با آن‌ها رخ داده است. این رویدادها شامل اموری می‌شود از قبیل کردارها و دستاوردهای مادی و معنوی بشر و هرآنچه که گفته، اندیشیده و عمل کرده است. تاریخ (۲) معرفتی ناظر به وقایع جزئی و درک پدیده‌های ذکرشده است که در ذهن تاریخ‌نگار شکل می‌گیرد و از نوع معرفت درجه یک است. به عبارت دیگر، رویداد (تاریخ)، موقعیتی هستی‌شناختی دارد و تأویل و فهم از رویداد (علم تاریخ) دارای موقعیتی شناخت‌شناختی است. ویلیام هنری والش تاریخ (۲) را بازگو کردن کلیهٔ اعمال گذشتهٔ انسان می‌داند، به‌گونه‌ای که نه‌تنها در جریان وقایع قرار می‌گیریم، بلکه علت وقوع آن حوادث را نیز بازمی‌شناسیم. به عبارت دیگر، هدف تاریخ علاوه بر اینکه معرفت به افراد انسان است، آگاهی به روابط اجتماعی او در گذشت روزگار را نیز هست. منظور از «اجتماعی» در واقع کل اموری است که در حیات آدمی مؤثر است، نظیر امور اقتصادی، مذهبی، سیاسی، هنری، حقوقی، نظامی و علمی. پژوهشگرانی که دربارهٔ تاریخ می‌نویسند، تاریخ‌نگار نامیده می‌شوند. هرچند غالباً این رشتهٔ مطالعاتی را در زیرگروهی از علوم انسانی یا علوم اجتماعی قرار داده‌اند، با این حال می‌توان آن را به عنوان پلی بین این دو شاخه تلقی کرد؛ زیرا روش‌های مطالعاتی مختلف آن از هر دو شاخه وام گرفته شده‌اند. تاریخ به عنوان یک رشتهٔ مطالعاتی دارای شاخه‌ها و گرایش‌های جانبی زیادی است.

تاریخ‌نگاران از گذشته کوشیده‌اند تا پرسش‌های تاریخی را با پژوهش در اسناد نوشتاری پاسخ گویند. با این‌حال پژوهش‌های تاریخی تنها به این منابع محدود نمی‌شوند. به‌طور کلی، منابع دانشورانهٔ تاریخی را می‌توان به سه رده تقسیم کرد: منابع مکتوب، منابع منقول و منابع مادی. تاریخ‌نگاران اغلب از هر سه مورد استفاده می‌کنند.

زبان های دیگر
адыгабзэ: Тарихъ
Afrikaans: Geskiedenis
Alemannisch: Geschichte
አማርኛ: ታሪክ
aragonés: Historia
Ænglisc: Stǣr
العربية: تاريخ
مصرى: تاريخ
অসমীয়া: ইতিহাস
asturianu: Historia
Aymar aru: Nayra sarnaqawi
azərbaycanca: Tarix
تۆرکجه: تاریخ
башҡортса: Тарих
Boarisch: Gschicht
žemaitėška: Istuorėjė
беларуская: Гісторыя
беларуская (тарашкевіца)‎: Гісторыя
български: История
भोजपुरी: इतिहास
bamanankan: Tariku
বাংলা: ইতিহাস
བོད་ཡིག: ལོ་རྒྱུས།
brezhoneg: Istor
bosanski: Historija
буряад: Түүхэ
català: Història
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Lĭk-sṳ̄
нохчийн: Истори
Cebuano: Kasaysayan
کوردی: مێژوو
corsu: Storia
čeština: Historie
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Їсторїꙗ
Чӑвашла: Истори
Cymraeg: Hanes
dansk: Historie
Deutsch: Geschichte
Zazaki: Tarix
Ελληνικά: Ιστορία
emiliàn e rumagnòl: Stòria
English: History
Esperanto: Historio
español: Historia
eesti: Ajalugu
euskara: Historia
estremeñu: Estória
suomi: Historia
Võro: Aolugu
føroyskt: Søga
français: Histoire
arpetan: Histouère
Nordfriisk: Histoori
furlan: Storie
Frysk: Skiednis
Gaeilge: Stair
贛語: 歷史
Gàidhlig: Eachdraidh
galego: Historia
Avañe'ẽ: Marandeko
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: Itihas
ગુજરાતી: ઇતિહાસ
Gaelg: Shennaghys
客家語/Hak-kâ-ngî: Li̍t-sṳ́
עברית: היסטוריה
हिन्दी: इतिहास
Fiji Hindi: Dunia ke itihass
hrvatski: Povijest
Kreyòl ayisyen: Istwa
magyar: Történelem
Հայերեն: Պատմություն
interlingua: Historia
Bahasa Indonesia: Sejarah
Interlingue: Historie
Ilokano: Pakasaritaan
íslenska: Saga
italiano: Storia
日本語: 歴史
Patois: Ischri
la .lojban.: citri
Basa Jawa: Sajarah
ქართული: ისტორია
Taqbaylit: Amezruy
қазақша: Тарих
kalaallisut: Oqaluttuarisaaneq
ಕನ್ನಡ: ಇತಿಹಾಸ
한국어: 역사
къарачай-малкъар: Тарих
Kurdî: Dîrok
kernowek: Istori
Кыргызча: Тарых
Latina: Historia
Ladino: Istoria
Lëtzebuergesch: Geschicht
лезги: Тарих
Limburgs: Historie
Ligure: Stöia
lumbaart: Stòria
lietuvių: Istorija
latgaļu: Viesture
latviešu: Vēsture
Basa Banyumasan: Sejarah
Malagasy: Tantara
олык марий: Эртыш
македонски: Историја
മലയാളം: ചരിത്രം
монгол: Түүх
मराठी: इतिहास
Bahasa Melayu: Sejarah
Malti: Storja
Mirandés: Stória
မြန်မာဘာသာ: သမိုင်း
مازِرونی: بگذشتی
Nāhuatl: Huahpacayotl
Napulitano: Storia
Plattdüütsch: Historie
Nedersaksies: Geschiedenis
नेपाली: इतिहास
नेपाल भाषा: इतिहास
Nederlands: Geschiedenis
norsk nynorsk: Historie
norsk: Historie
Novial: Historie
Nouormand: Histouère
Sesotho sa Leboa: Ditiragalo
occitan: Istòria
Livvinkarjala: Histourii
Oromoo: Seenaa
Ирон: Истори
ਪੰਜਾਬੀ: ਇਤਿਹਾਸ
Kapampangan: Amlat
Papiamentu: Historia
Picard: Histoère
Deitsch: Gschicht
Pälzisch: Gschichd
Norfuk / Pitkern: Histrei
polski: Historia
پنجابی: تریخ
Ποντιακά: Ιστορία
پښتو: پېښليک
português: História
Runa Simi: Wiñay kawsay
rumantsch: Istorgia
română: Istorie
armãneashti: Istorie
tarandíne: Storie
русский: История
русиньскый: Історія
संस्कृतम्: इतिहासः
саха тыла: История
sardu: Istòria
sicilianu: Storia
Scots: History
سنڌي: تاريخ
srpskohrvatski / српскохрватски: Historija
සිංහල: ඉතිහාසය
Simple English: History
slovenčina: Dejiny
slovenščina: Zgodovina
chiShona: Nhoroondo
Soomaaliga: Taariikh
shqip: Historia
српски / srpski: Историја
Seeltersk: Geskichte
Basa Sunda: Sajarah
svenska: Historia
Kiswahili: Historia
ślůnski: Gyszichta
தமிழ்: வரலாறு
తెలుగు: చరిత్ర
тоҷикӣ: Таърих
Türkmençe: Taryh
Tagalog: Kasaysayan
Tok Pisin: Histori
Türkçe: Tarih
татарча/tatarça: Тарих
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: تارىخ
українська: Історія
اردو: تاریخ
oʻzbekcha/ўзбекча: Tarix
vèneto: Istoria
vepsän kel’: Istorii
Tiếng Việt: Lịch sử
Volapük: Jenav
walon: Istwere
Winaray: Kasaysayan
Wolof: Taariix
吴语: 歷史
isiXhosa: Imbali
მარგალური: ისტორია
ייִדיש: היסטאריע
Yorùbá: Ìtàn
中文: 历史
文言:
Bân-lâm-gú: Le̍k-sú
粵語: 歷史