Arbo

Disambig.svgLa titolo havas ankaŭ aliajn signifojn, por vidi ilin bonvolu rigardi la apartigilan paĝon: Arbo (apartigilo)
Giganta sekvojadendro (Sequoiadendron giganteum).
Baobabo en Sudafriko.
Arboj kovritaj el glacio en Norvegio.

Arbo en la plantoscienco estas planto, kiun karakterizas

La vorto arbo devenas de la latina arbus. (En Esperanto oni formas nomon de frukto-arbo uzante la sufikson -uj--arb-.) La plej oftaj arboj, la foliarboj, portas foliojn, dum pingl-arboj havas pinglojn. La foliarboj ludas gravan rolon en la fotosintezo - la natura purigado de la aero. La arboŝelo estas funkcie simila al la haŭto de bestoj, kaj protektas la arbon kontraŭ atakado de fungoj kaj infektoj. La arboŝelo ankaŭ transportas nutraĵon kaj akvon al la kreskozonoj laŭlonge de branĉoj kaj folioj.

Jam en frua mezozoiko aperis la unuaj pinglarboj, dum foliarboj estas rezulto de pli ĵusa evoluo. Pratempe, vastaj partoj de la tersurfaco kovratis per arbaroj. Poste, homo multege forbrulis kaj detruis la arbojn, kreanta savanojn kaj dezertojn (vidu artikolon senarbarigo). Hodiaŭ, la homa forsegado, aparte de la pluvarbaroj, serioze minacas onian propran ekziston sur la tero.

Arboj ne estas taksonomia grupo sed ĝi inkludas varion de plantospecioj kiuj estis sendepende evoluciintaj lignajn trunkon kaj branĉojn kiel maniero superi super aliaj plantoj por konkurenci por sunlumo. Laŭ pli larĝa senso, ankaŭ la plej altaj palmoj, la arbofilikoj, bananarboj kaj bambuoj estas arboj. Arboj tendencas esti long-vivaj, kaj kelkaj atingas aĝojn de kelkaj jarmiloj. La plej alta konata arbo, nome sekvojo nomita Hyperion, staras 115.6 m alte. Arboj estis ekzistantaj dum 370 milionoj da jaroj. Oni ĉirkaŭkalkulis ke estas ĝuste ĉirkaŭ 3 trilionoj de maturaj arboj en la mondo.[1]

Arbo tipe havas multajn duarangajn branĉojn subtenitajn for el la grundo fare de la trunko. Tiu trunko tipe enhavas lignan histon por havi forton, kaj vaskulan histon por porti materialon el unu parto de la arbo al alia. Ĉe plej arboj ĝi estas ĉirkaŭata de tavolo de arboŝelo kiu utilas kiel protekta barilo. Sub la grundo, la radikoj branĉas kaj foretendas amplekse; ili utilas por ankri la arbon kaj elpreni malsekecon kaj nutraĵojn el la grundo. Sur la grundo, la branĉoj dividiĝas en pli malgrandaj branĉoj kaj branĉetoj. La soŝoj tipe portas foliojn, kiuj kaptas lumenergion kaj konvertas ĝin en sukeroj pere de la procezo de fotosintezo, kiu havigas la nutraĵojn por la kresko kaj disvolviĝo de la arbo. Povas esti ankaŭ floroj kaj fruktoj, sed kelkaj arboj, kiaj koniferoj, anstataŭe havas polenkonusojn kaj semokonusojn; aliaj, kiaj arbofilikoj, produktas sporojn anstataŭe.

Arboj ludas gravan rolon en malpliigo de erozio kaj moderado de la klimato. Ili forigas karbonan dioksidon el la atmosfero kaj stokigas grandajn kvantojn de karbono en siaj histoj. Arboj kaj arbaroj havigas habitaton por multaj specioj de animaloj kaj plantoj. Tropikaj pluvarbaroj estas unu el la plej biodiversaj habitatoj en la mondo. Arboj havigas ombron kaj ŝirmon, lignon por konstruado, brulaĵon por kuirado kaj hejtado, kaj fruktojn por manĝo (kaj de homoj kaj de bestoj) same kiel por multaj aliaj duarangaj uzoj, kiaj bariloj, ornamoj, simboloj ktp. En partoj de la mondo, arbaroj estas malpliiĝantaj ĉar arboj estas klarigitaj (forhakitaj) por pliigi la kvanton de plugebla tero disponebla por agrikulturo. Pro ties longdaŭro kaj utilo, arboj estis ĉiam adoritaj, kaj estas sanktaj arboj (aŭ arbospecioj) en variaj kulturoj, kaj ili ludas gravan rolon en multaj mitologioj de la mondo.

Other Languages
Afrikaans: Boom
Alemannisch: Baum
አማርኛ: ዛፍ
aragonés: Árbol
Ænglisc: Trēow
العربية: شجرة
ܐܪܡܝܐ: ܐܝܠܢܐ
অসমীয়া: বৃক্ষ
asturianu: Árbol
Aymar aru: Quqa
azərbaycanca: Ağac (bitki)
تۆرکجه: آغاج
башҡортса: Ағас
Boarisch: Baam
žemaitėška: Medis
беларуская: Дрэва
беларуская (тарашкевіца)‎: Дрэва
български: Дърво
भोजपुरी: फेड़
bamanankan: Yiri
বাংলা: বৃক্ষ
བོད་ཡིག: ཤིང་།
brezhoneg: Gwez (plant)
bosanski: Drvo (stablo)
буряад: Модон
català: Arbre
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Chéu
нохчийн: Дитт
ᏣᎳᎩ: ᏡᎬ
Tsetsêhestâhese: Hoohtsêstse
کوردی: دار
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᒥᔥᑎᒄ
čeština: Strom
Чӑвашла: Йывăç
Cymraeg: Coeden
Deutsch: Baum
Zazaki: Dare
eʋegbe: Atí
Ελληνικά: Δέντρο
emiliàn e rumagnòl: Élber
English: Tree
español: Árbol
eesti: Puu
euskara: Zuhaitz
فارسی: درخت
suomi: Puu
Võro: Puu
føroyskt: Trø
français: Arbre
Nordfriisk: Buum
furlan: Arbul
Frysk: Beam
Gaeilge: Crann
贛語:
Gàidhlig: Craobh
galego: Árbore
Avañe'ẽ: Yvyra
Gaelg: Billey
Hausa: Bishiya
客家語/Hak-kâ-ngî: Su (chhṳ̍t-vu̍t)
עברית: עץ
हिन्दी: वृक्ष
hrvatski: Stablo
Kreyòl ayisyen: Pyebwa
Հայերեն: Ծառ
interlingua: Arbore
Bahasa Indonesia: Pohon
Iñupiak: Napaaqtuq
Ilokano: Kayo
Ido: Arboro
íslenska: Tré
italiano: Albero
日本語:
Patois: Chrii
Basa Jawa: Wit
ქართული: ხე
Taqbaylit: Ttejṛa
қазақша: Ағаш
ಕನ್ನಡ: ಮರ
한국어: 나무
kurdî: Dar
коми: Пу
kernowek: Gwydh
Кыргызча: Дарак
Latina: Arbor
Lëtzebuergesch: Bam
лакку: Мурхь
лезги: Ттар
Limburgs: Boum
lumbaart: Alber
lingála: Nzeté
lietuvių: Medis
latviešu: Koks
олык марий: Пушеҥге
Māori: Rākau
македонски: Дрво (растение)
മലയാളം: വൃക്ഷം
монгол: Мод
मराठी: झाड
Bahasa Melayu: Pokok
Mirandés: Arble
မြန်မာဘာသာ: သစ်ပင်
эрзянь: Чувтт
مازِرونی: دار
Nāhuatl: Cuahuitl
Plattdüütsch: Boom
नेपाली: रूख
नेपाल भाषा: सिमा
Nederlands: Boom (plant)
norsk nynorsk: Tre
norsk: Tre
Nouormand: Bouais
occitan: Arbre
Ирон: Бæлас
ਪੰਜਾਬੀ: ਰੁੱਖ
Kapampangan: Pun dutung
Picard: Ape
Deitsch: Baam
polski: Drzewo
پنجابی: رکھ
پښتو: ونه
português: Árvore
Runa Simi: Sach'a
Romani: Rukh
română: Arbore
armãneashti: Arburi
tarandíne: Àrvule
русский: Дерево
Kinyarwanda: Igiti
संस्कृतम्: तरुः
саха тыла: Мас
sicilianu: Àrvulu
Scots: Tree
سنڌي: وڻ
srpskohrvatski / српскохрватски: Stablo
සිංහල: ගස්
Simple English: Tree
slovenčina: Strom
slovenščina: Drevo
chiShona: Muti
Soomaaliga: Geed
српски / srpski: Дрво
Seeltersk: Boom
Basa Sunda: Tangkal
svenska: Träd
Kiswahili: Mti
ślůnski: Strům
தமிழ்: மரம்
తెలుగు: చెట్టు
тоҷикӣ: Дарахт
Türkmençe: Agaç
Tagalog: Puno
Tok Pisin: Diwai
Türkçe: Ağaç
татарча/tatarça: Агач
удмурт: Писпу
українська: Дерево
اردو: درخت
oʻzbekcha/ўзбекча: Daraxt
vèneto: Àlbaro
vepsän kel’: Pu
Tiếng Việt: Cây thân gỗ
walon: Åbe
Winaray: Puno
Wolof: Garab
吴语:
isiXhosa: Umthi
ייִדיש: בוים
Vahcuengh: Faex
中文:
Bân-lâm-gú: Chhiū
粵語: