Иллинойс

Иллинойс можо улас
State of Illinois
АНУ-ай можо улас
Flag of Illinois.svgSeal of Illinois.svg
ДалбааУласай тамга
Уряа
State Sovereignty, National Union
Можо уласай бүрин эрхэтэ байдал, үндэһэнэй нэгэдэл
Map of USA IL.svg
АНУ-да Иллинойсын байра
НиислэлСпрингфилд
Албан ёһоной хэлэнангли[1]
Нютаг дэбисхэр
  Ниитэ149 998 км²
  Уһанай хуби6020 км² (4 %)
Хүн зонIncrease 12 869 257 (2011)[2]
Можо улас болоһон үдэр1818 оной 12 һарын 3 (21-дэхи)
Захиргаан
 - Амбан захирагшаПат Куинн

Иллинойc (англяар Illinois) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай 21-дэхи можо улас юм. Иллинойc хүн зоной хубида эгээн олон тоотой можо уласуудай нэгэ болоод хүн зониинь олон үндэһэтэн яһатанһаа бүридэһэн[3] Дунда баруунай можо улас. АНУ-да хүн зоной тоогоор 5-да ородог. Зүүн хойто хэһэгтэнь Чикаго хото оршохо болоод түб болон баруун хэһэгээрээ жаахан үйлэдбэриин хотонууд болон хүдөө ажахын һалбари хүгжэһэн, урда хэһэгээрынь нүүрһэн, модон, газарай тоһон зэргэ байгаалиин баялигай һалбари хүгжэһэн Иллинойc можо уласай эдэй засаг олон һалбари дээрэ тогтодог. Иллинойcынь тээбэриин шухала түб юм. Тухайлбал Чикагогой боомтонь Иллинойc голоор дамжан Ехэ Нуурнуудай Миссисипи голтой холбожо үгэдэг. Иллинойсые АНУ-ай бэшэл загбар гэжэ үзэхэнь олон. Ассоушиэйтэд Пресс агентлигай тоосоолһоноор хүн зонзүйн 21 хүсэн зүйлээр Иллинойcынь АНУ-ай эгээн дундажа можо улас болохонь тогтоогдобо[3].

Хүн зоной бараг 66%-нь можо уласай зүүн хойто буланда Чикаго хото болон тэрэнэй эргэн тойроной метрополиин бүһэдэ түблэрэн һуудаг.

Түүхэ

Чикаго хотын хуушан зураг

МЭ 1300-1400 оной үедэ мүнөөнэй урда Иллинойc можо уласта оршожо байһан, 40,000 оршом хүн зонтой байһан Миссисипиин Кахокиа хотонь ерээдүэйн АНУ-ай хэмжээндэ эгээн олон хүн зонтой хото байһан ба 1790-1800 оной үедэл Нью-Йорк хотодо гүйсэгдэбэ. Америкын хубисхалта дайн гараха үедэ Иллинойc хабяар 2,000 үлүү уугуул америка аншад болон үсөөн тооной франциинхи һууришагшад нютаглажа байба.[4]

Америкын һууришагшад 1810-аад оной үедэ Кентукки можо уласһаа хүрэлсэн ерэжэ эхилһэн болоод 1818 ондо можо уласай эрхэтэй болһон. Ерээдүйн метрополис Чикаго 1830-аад оной үедэ Чикаго голой эрье дээрэ байгуулагдаба. Тус хотонь урда Мичиган нуурай эрьеын байгаалиин ганса боомто юм.[5] Түмэр зам гаража ерэжэ, Джон Дир өөрөө хагалагша ган анжис зохёон бүтээһэнээр түб Иллинойсын үржэл шэмтэй тала нютаг дэлхэйн эгээн үрэ үгөөжэтэй, үнэ сэнтэй фермын газар боложо, Германи, Шведэй сагааша фермернүүдэй һонирхолые татаха болоо.

Хойто Иллинойcынь Америкын эрхэтэнэй дайнай үеэр нютагайхи Авраам Линкольн болон Улиссес С. Грант хоёрто томохон дэмжэлгэ үзүүлбэ. 1900 он гэхэдэ хойто хотонууд дахи үйлэдбэриин үдэлтэ болон түб ба урда хэһэгэй нүүрһэний уурхай зэргэнь Зүүн болон Урда Европоһоо сагаашадые татажа, тус можо улас дэлхэйн хоёр дайнай үеэр зэ зэбсэгэй үйлэдбэрилэлэй томохон түб болоо. Урдын хүдөө нютагһаа Чикаго руу сагаашалагша африкын американшууд тус хотын алдартай джаз болон блюз хүгжэмые үүсхэһэн томохон угсаатанай бүлэгые бүридүүлнэ.

Other Languages
Acèh: Illinois
Afrikaans: Illinois
አማርኛ: ኢሊኖይ
aragonés: Illinois
Ænglisc: Illinois
العربية: إلينوي
ܐܪܡܝܐ: ܐܠܝܢܘܝ
مصرى: ايلينوى
asturianu: Illinois
Aymar aru: Illinois suyu
azərbaycanca: İllinoys
башҡортса: Иллинойс
Boarisch: Illinois
žemaitėška: Ėlėnuojos
Bikol Central: Illinois
беларуская: Ілінойс
беларуская (тарашкевіца)‎: Іліной
български: Илинойс
भोजपुरी: इलिनोइ
Bislama: Illinois
বাংলা: ইলিনয়
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: ইলিনয়স
brezhoneg: Illinois
bosanski: Illinois
català: Illinois
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Illinois
нохчийн: Иллинойс
Cebuano: Illinois
کوردی: ئیلینۆی
corsu: Illinois
čeština: Illinois
Cymraeg: Illinois
dansk: Illinois
Deutsch: Illinois
Zazaki: Illinois
Ελληνικά: Ιλινόι
emiliàn e rumagnòl: Illinòis
English: Illinois
Esperanto: Ilinojso
español: Illinois
eesti: Illinois
euskara: Illinois
فارسی: ایلینوی
suomi: Illinois
føroyskt: Illinois
français: Illinois
arpetan: Ilinouès
Nordfriisk: Illinois
Gaeilge: Illinois
Gagauz: İllinois
Gàidhlig: Illinois
galego: Illinois
Avañe'ẽ: Illinois
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌹𐌻𐌻𐌹𐌽𐍅𐌰
Gaelg: Illinois
客家語/Hak-kâ-ngî: Illinois
Hawaiʻi: ‘Ilinoe
עברית: אילינוי
हिन्दी: इलिनॉय
Fiji Hindi: Illinois
hrvatski: Illinois
hornjoserbsce: Illinois
Kreyòl ayisyen: Ilinwa
magyar: Illinois
Հայերեն: Իլինոյս
interlingua: Illinois
Bahasa Indonesia: Illinois
Interlingue: Illinois
Igbo: Ilinoi
Iñupiak: Illinois
Ilokano: Illinois
íslenska: Illinois
italiano: Illinois
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐄᓚᓄᐃᔅ
日本語: イリノイ州
Basa Jawa: Illinois
ქართული: ილინოისი
Taqbaylit: Illinois
Kabɩyɛ: Ilnuwaa
қазақша: Иллинойс
한국어: 일리노이 주
kurdî: Illinois
kernowek: Illinois
Кыргызча: Иллинойс
Latina: Illinoesia
Ladino: Illinois
Lëtzebuergesch: Illinois
Limburgs: Illinois
Ligure: Illinois
lumbaart: Illinois
لۊری شومالی: ایلینوی
lietuvių: Ilinojus
latviešu: Ilinoisa
मैथिली: इलिनोइ
Malagasy: Illinois
олык марий: Иллинойс
Māori: Illinois
македонски: Илиноис
മലയാളം: ഇല്ലിനോയി
монгол: Иллиной
मराठी: इलिनॉय
кырык мары: Иллинойс (штат)
Bahasa Melayu: Illinois
مازِرونی: ایلینویز
Dorerin Naoero: Illinois
Plattdüütsch: Illinois
Nedersaksies: Illinois (stoat)
नेपाली: इलिनोइ
नेपाल भाषा: इलिनोइ
Nederlands: Illinois (staat)
norsk nynorsk: Illinois
norsk: Illinois
Novial: Illinois
occitan: Illinois
ਪੰਜਾਬੀ: ਇਲੀਨਾਏ
Pangasinan: Illinois
Kapampangan: Illinois
Papiamentu: Illinois
Deitsch: Illinois
पालि: इलिनोइ
polski: Illinois
Piemontèis: Illinois
پنجابی: الینوۓ
português: Illinois
Runa Simi: Illinois suyu
rumantsch: Illinois
română: Illinois
русский: Иллинойс
संस्कृतम्: इलेनॉइस्
саха тыла: Иллинойс
sardu: Illinois
sicilianu: Illinois
Scots: Illinois
davvisámegiella: Illinois
srpskohrvatski / српскохрватски: Illinois
සිංහල: ඉලනෝයි
Simple English: Illinois
slovenčina: Illinois
slovenščina: Illinois
Soomaaliga: Illinois
shqip: Illinois
српски / srpski: Илиноис
Seeltersk: Illinois
svenska: Illinois
Kiswahili: Illinois
ślůnski: Illinois
தமிழ்: இலினொய்
тоҷикӣ: Иллинойс
Tagalog: Illinois
Türkçe: Illinois
татарча/tatarça: Иллинойс (штат)
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: Illinoyiz Shitati
українська: Іллінойс
oʻzbekcha/ўзбекча: Illinoys
vèneto: Illinois
Tiếng Việt: Illinois
Volapük: Illinois
walon: Ilinwès
Winaray: Illinois
хальмг: Иллинойс
მარგალური: ილინოისი
ייִדיש: אילינוי
Yorùbá: Illinois
文言: 伊利諾州
Bân-lâm-gú: Illinois
粵語: 伊利諾州