Форма дзяржаўнага кіравання

Краіны свету паводле форм кіравання:
Сіні — прэзідэнцкія рэспублікі, поўнае кіраванне прэзідэнта выканаўчай уладай, прэзідэнт з'яўляецца главой урада
Зялёны — прэзідэнцкія рэспублікі, але выканаўчая ўлада прэзідэнта залежыць ад парламента
Жоўты — змяшаныя рэспублікі (паўпрэзідэнцкія, парламенцка-прэзідэнцкія, прэзідэнцка-парламенцкія) — урад падсправаздачны парламенту і прэзідэнту, парламент уплывае на выбар главы ўрада прэзідэнтам
Аранжавы — парламенцкія рэспублікі, парламент фарміруе ўрад
Чырвоны — парламентарныя канстытуцыйныя манархіі, парламент фарміруе ўрад, а манарх не мае рэальнай улады
Ліловы — канстытуцыйныя манархіі, у якіх манарх мае рэальную ўладу, часта (але не заўсёды) пры слабым парламенце
Фіялетавы — абсалютныя манархіі
Карычневы — рэспублікі, у якіх вядучая роля адной партыі замацавана канстытуцыяй
Аліўкавы — дзяржавы, дзе не існуе асноўнага закона датычна ўрада
Шэры — дзяржавы, якія не падыходзяць ні пад адно з вышэй прыведзеных вызначэнняў
*Гэта карта паказвае формы кіравання de jure, а не de facto
*Некаторыя дзяржавы, якія па канстытуцыі з'яўляюцца шматпартыйнымі, з дэмакратычнай працэдурай фарміравання ўлады, могуць ацэньвацца як аўтарытарныя, з дамінаваннем выканаўчай улады
Формы кіравання, палітычныя рэжымы і сістэмы
  • Ідэакратыя
  • Клептакратыя
  • Карпаратакратыя
  • Крытархія
  • Крытакратыя
  • Марыянеткавая дзяржава
  • Матрыярхат
  • Мерытакратыя
  • Мілітакратыя
  • Наакратыя
  • Плутакратыя

Форма дзяржаўнага кіравання характарызуе арганізацыю дзяржаўнай улады, сістэму вышэйшых дзяржаўных органаў, а таксама парадак іх утварэння, узаемаадносіны паміж імі і грамадзянамі.

Форма кіравання нараўне з формай дзяржаўнага ладу і палітычным рэжымам характарызуюць форму дзяржавы.

У розных перыядах гісторыі форма кіравання мела розны сэнс. Так, у аграрным грамадстве значэнне формы кіравання зводзілася толькі да азначэння таго, якім чынам замяшчаецца пасада главы дзяржавы — у парадку ўспадкоўвання або шляхам выбараў. Па меры раскладання феадалізму і пераходу да індустрыяльнага грамадства, які суправаджаўся паслабленнем улады манархаў, з'яўленнем і ўмацаваннем народнага прадстаўніцтва, формы кіравання сталі ўзбагачацца. Найбольшую значнасць набыла не тое, спадчынны або выбарны глава дзяржавы ў краіне, а тое, як арганізуюцца адносіны паміж главой дзяржавы, парламентам, урадам, як узаемна ўраўнаважваюцца іх паўнамоцтвы, — словам, як уладкаваны падзел улад.

Такім чынам, форма кіравання паказвае:

  • як ствараюцца вышэйшыя органы ўлады ў дзяржаве,
  • іх структуру,
  • якія прынцыпы ляжаць у аснове ўзаемадзеяння паміж дзяржаўнымі органамі,
  • як будуюцца ўзаемаадносіны паміж вярхоўнай уладай і радавымі грамадзянамі краіны,
  • у якой меры арганізацыя органаў дзяржавы дазваляе забяспечваць правы і волі грамадзян.

Пры гэтым неабходна адрозніваць паняцце «палітычны рэжым» ад паняцця «форма кіравання». Палітычны рэжым хутчэй сацыялагічная характарыстыка дзяржавы, якая характарызуе ў большай ступені ўзаемаадносіны з нагоды адчужэння і пераходу ўлады ў дзяржаве, а форма кіравання апісвае, як фарміруюцца органы дзяржаўнай улады (хутчэй з пункту гледжання працэсуальных момантаў), і як гэтыя органы ўзаемадзейнічаюць адзін з адным.

Розныя формы дзяржаўнага кіравання

іншыя мовы
Alemannisch: Regierungssystem
العربية: نظام الحكم
Boarisch: Regierungsform
беларуская (тарашкевіца)‎: Форма дзяржаўнага кіраваньня
dansk: Styreform
Ελληνικά: Πολίτευμα
Esperanto: Regformo
eesti: Riigivorm
Avañe'ẽ: Tekuái reko
עברית: ממשל
hrvatski: Oblik vladavine
Bahasa Indonesia: Bentuk pemerintahan
日本語: 政治体制
한국어: 정부 형태
къарачай-малкъар: Кърал оноуну формасы
Limburgs: Regeringsvörm
lumbaart: Forma de govern
lietuvių: Valdymo forma
олык марий: Виктем йӧн
Nedersaksies: Regeernsvörm
Nederlands: Regeringsvorm
norsk nynorsk: Styresett
norsk: Styreform
português: Forma de governo
Runa Simi: Kamachiy
srpskohrvatski / српскохрватски: Oblik vladavine
српски / srpski: Облик владавине
svenska: Regeringsform
татарча/tatarça: Идарә итү формасы
Yorùbá: Irú ìjọba
中文: 政体
Bân-lâm-gú: Chèng-tī thé-chè
粵語: 政體