Роман
English: Novel

Роман
Кана әлифбаһында исемеちょうへんしょうせつ
Категория-эпонимКатегория:Категории романов[d]
Commons-logo.svg Роман Викимилектә

Роман — урта быуаттарҙа роман халыҡтарында телдән һөйләнгән хикәйә булараҡ барлыҡҡа килеп, бөгөн эпик әҙәбиәттең иң киң таралған төрөнә әүерелгән һәм күп осраҡта прозаик формалағы әҙәби жанр. Романда кешенең тулҡынландырғыс хис-тойғолар (тәү сиратта мөхәббәт), көрәш, ижтимағи ҡапма-ҡаршылыҡтар менән тулы тормошо һәм идеалға ынтылышы һүрәтләнә. Төп герой (геройҙар) ҡәҙимге булмаған шарттарҙа, йәғни көрсөк осоронда шәхес булараҡ үҫеше һәм тормошо хаҡында киңәйтелеп һөйләнелгәнгә күрә, роман повестан күләме, йөкмәткеһенең ҡатмарлығы һәм һүрәтләнгән ваҡиғаларҙың киң алымы менән айырыла[1].

Сцена из романа «Персеваль» Кретьена де Труа

Урта быуаттарҙа рыцарҙар (король Артур, Тристан һәм Изольда, Ланселот, Амадис Гальский) тормошо тураһында романдар танылыу яулай. Улар артынса әҙәбиәттең был йәш жанрына реализм һулышы өҫтәүсе әҫәрҙәр — баҫҡынсылар һәм алдаҡсылар хаҡында романдар тыуа. Сервантес һәм Франсуа Рабле романдарға сатирик элементтар индерә. Англияла өгөт-нәсихәтле һәм сентименталь романдарға нигеҙ һалына (Даниель Дефо, Сэмюэл Ричардсон, Генри Филдинг, Оливер Голдсмит); тәүге башлап шулай уҡ унда тарихи (Вальтер Скотт), психологик һәм әхлаҡи романдар (Чарльз Диккенс һәм Уильям Теккерей) киң үҫеш ала. Франция натуралистик һәм реаль романдарҙың (Оноре де Бальзак, Гюстав Флобер, Эмиль Золя, ағале-энеле Гонкурҙар, Ги де Мопассан) тыуған ере булып таныла. Франция идеалистик, романтик һәм психологик романдар мәктәптәренең сағыу вәкилдәрен (Жорж Санд, Виктор Гюго, Поль Бурже һ.б.) бирҙе. Немец һәм итальян романдары инглиз һәм француз өлгөләренә эйәрә. XIX быуаттың икенсе яртыһында һәм XX быуат башында Европа әҙәбиәтенә Скандинавия (Бьернсон, Ионас Ли, Александр Хьелланн, Август Стриндберг) һәм урыҫ (Достоевский, Лев Толстой) романдары айырыуса ныҡ йоғонто яһай[1].

Иллюстрация к «Рейнеке-Лису» 1498

Терминдың тарихы

«Роман» атамаһы XII быуаттың урталарында латин телендәге тарихнамәгә ҡапма-ҡаршылыҡлы булып, рыцарь романы жанры менән бергә (иҫке франц. romanz һуңғы лат. romanice «роман (халыҡ) телендә») барлыҡҡа килә. Киң таралған ҡарашҡа ҡаршы был атама тәү баштан алып халыҡ телендәге теләһә ниндәй әҫәргә (героик йырҙар һәм трубодурҙар лирикаһы бер ҡасан да роман тип аталмай) ҡағылмай, ә тик латин моделенә, ситләтелгән булһа ла[2]: тарихнәмәгә, мәҫәлгә («Ренар тураһында роман»), («Роза тураһында роман») ҡаршы ҡуйырлыҡ булғандарына ғына ҡушыла. Ә шулай ҙа, XII—XIII быуаттарҙа , һуңғараҡ булмаһа, roman һәм estoire һүҙҙәре (һуңғыһы шулай уҡ «һүрәтләү», «иллюстрация» тигәнде аңлата) бер-береһен алыштыра. Латин теленә кире тәржемәһендә роман (liber) romanticus тип атала, шунлыҡтан европа телдәрендә XVIII быуат аҙағына тиклем «романға хас», «романдағы кеүек» мәғәнәһенә эйә «романтик» сифаты ҡулланыла башлай, һәм һуңғараҡ ҡына уның мәғәнәһе «мөхәббәт хаҡында» тигәнгә тиклем ябайлаштырыла, уның ҡарауы икенсе яҡтан әҙәби йүнәлеш булараҡ романтизмға башланғыс бирә[3].

«Роман» атамаһы XIII быуатта башҡарылған шиғри романға алмашҡа уҡымлы прозаик роман (тулыһынса рыцарь топигы һәм сюжетикаһы һаҡланыуы менән) килгәндә лә, шулай уҡ артабанғы рыцарь романдары трансформацияларында, беҙ поэма тип йөрөткән, ә уларҙың замандаштары роман тип иҫәпләгән Ариосто һәм Эдмунд Спенсер әҫәрҙәренә тиклем һаҡлана. Ул һуңғараҡ, XVII—XVIII быуаттарҙа «мажаралы» романға «релистик» һәм «психологик» роман алмашҡа килгәндә лә һаҡлана (был күсәгилешлектә күҙалланған айырымланыуҙы үҙенән үҙе ҡатмарлаштыра).

Other Languages
Afrikaans: Roman
Alemannisch: Roman
aragonés: Novela
العربية: رواية (أدب)
مصرى: روايه
asturianu: Novela
azərbaycanca: Roman
تۆرکجه: رومان
žemaitėška: Ruomans (literatūra)
Bikol Central: Nobela
беларуская: Раман
беларуская (тарашкевіца)‎: Раман
български: Роман
भोजपुरी: उपन्यास
বাংলা: উপন্যাস
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: উপন্যাস
brezhoneg: Romant
bosanski: Roman
буряад: Роман
català: Novel·la
нохчийн: Роман
کوردی: ڕۆمان
čeština: Román
kaszëbsczi: Pòwiesc
Чӑвашла: Роман
Cymraeg: Nofel
dansk: Roman
Deutsch: Roman
Zazaki: Roman
Ελληνικά: Μυθιστόρημα
English: Novel
Esperanto: Romano
español: Novela
eesti: Romaan
euskara: Eleberri
فارسی: رمان
suomi: Romaani
føroyskt: Skaldsøga
Frysk: Roman
Gaeilge: Úrscéal
贛語: 長篇小說
kriyòl gwiyannen: Roman (litératir)
Gàidhlig: Nobhail
galego: Novela
Avañe'ẽ: Tembiasagua'u
ગુજરાતી: નવલકથા
Gaelg: Noaskeeal
עברית: רומן
हिन्दी: उपन्यास
Fiji Hindi: Novel
hrvatski: Roman
Kreyòl ayisyen: Woman
magyar: Regény
հայերեն: Վեպ
Արեւմտահայերէն: Վէպ
Bahasa Indonesia: Novel
Ilokano: Nobela
Ido: Romano
íslenska: Skáldsaga
italiano: Romanzo
日本語: 長編小説
Patois: Navl
Jawa: Novèl
ქართული: რომანი
Taqbaylit: Ungal
қазақша: Роман
ಕನ್ನಡ: ಕಾದಂಬರಿ
한국어: 장편소설
kernowek: Romans
Кыргызча: Роман
Latina: Mythistoria
Lëtzebuergesch: Roman
Limburgs: Roman
lietuvių: Romanas
latviešu: Romāns
македонски: Роман
മലയാളം: നോവൽ
монгол: Тууж
मराठी: कादंबरी
Bahasa Melayu: Novel
Mirandés: Remanse
မြန်မာဘာသာ: ဝတ္ထု
مازِرونی: رمان
नेपाली: उपन्यास
Nederlands: Roman (literatuur)
norsk nynorsk: Roman
norsk: Roman
occitan: Roman
ଓଡ଼ିଆ: ଉପନ୍ୟାସ
ਪੰਜਾਬੀ: ਨਾਵਲ
polski: Powieść
Piemontèis: Romanz (literatura)
پنجابی: ناول
پښتو: ناول
português: Romance
Runa Simi: Kawsay rikch'a
русский: Роман
русиньскый: Роман
саха тыла: Арамаан
sicilianu: Rumanzu
Scots: Novelle
سنڌي: ناول
srpskohrvatski / српскохрватски: Roman
සිංහල: නවකතාව
Simple English: Novel
slovenčina: Román
slovenščina: Roman
shqip: Romani
српски / srpski: Роман
Sunda: Novel
svenska: Roman
Kiswahili: Riwaya
тоҷикӣ: Роман
Tagalog: Nobela
Türkçe: Roman
татарча/tatarça: Роман
українська: Роман
اردو: ناول
oʻzbekcha/ўзбекча: Roman
Tiếng Việt: Tiểu thuyết
walon: Roman
Winaray: Nobela
吴语: 长篇小说
მარგალური: რომანი (პროზა)
ייִדיש: ראמאן
中文: 長篇小說