Мали

Мали Республикаһы
République du Mali (фр.)  Mali ka FasojamanaҠалып:Ref-bm
Flag of Mali.svgМали гербы
ФлагГерб
Девиз: «Un peuple, un but, une foi»
Гимн:
Mali (orthographic projection).svg
Үҙаллылыҡ датаһы22 сентябрь 1960Франциянан)
Рәсми телдәрФранцуз теле
Баш ҡалаБамако
Эре ҡалаларБамако, Сикасо, Мопти, Кутиала, Каес, Сегу
Идара итеү төрөПрезидент республикаһы/Хәрби диктатура
Президент

Премьер-министр

Дионкунда Траоре

Модибо Диарра

Территория
• Бөтәһе
• % һыу өҫтө
24
1 240 192 км²
1,6
Халыҡ
• Һаны (2009)
• Халыҡ тығыҙлығы

14 517 176 чел. (68)
11,71 чел./км²
ИЧР  0,371 (түбән) (178 урын)
Валютафранк КФА
Интернет-домен.ml[d]
Код ISOML
МОК кодыMLI
Телефон коды+223
Сәғәт бүлкәте0

Мали (фр. Mali), рәсми атамаһы Мали Республикаһы (фр. République du Mali) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт. Көнбайышта Сенегал, төньяҡта Мавритания һәм Алжир, көнсығышта Нигер, көньяҡ-көнсығышта Буркина-Фасо, көньяҡта Кот-д’Ивуар һәм Гвинея менән сиктәш.

Тарихы

Хәҙерге Мали территорияһын негроид расаһы халыҡтары бер нисә мең йыл элек төйәк иткән. Улар һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Б. э. т. III мең йыллыҡтан алып игенселек менән дә шөғөлләнә башлағандар. Малиҙың иң боронғо мәҙәниәт ҡомартҡылары неолит дәүеренә ҡарай (Бандиагарҙа һәм Бамакола ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр). Б. э. III быуатынан алып хәҙерге Мали территорияһында бер-береһен алмаштырған өс империя булған: Гана (III—XI быуаттар), Мали (XIII—XV быуаттар), Сонгай (XV—XVI быуаттар). XI быуат аҙағында Гананы мурабиттар яулап ала, урындағы халыҡ ислам диненә күсә. XII—XVI быуаттарҙа Мали территорияһында урынлашҡан дәүләттәрҙә ҡала төҙөлөшө үҫешә. XVI быуат аҙағында мароккандар Сонгай империяһын яулап ала. XVII быуатта бамбара ҡәбиләһенең ике дәүләте барлыҡҡа килә, улар үҙ-ара ыҙғыша, ә XIX быуат башында тукулер ҡәбиләһенә ҡаршы көрәш өсөн берләшә. XIX быуат уртаһына тукулер ҡәбиләһе Малиҙың көньяғын үҙенә буйһондора. 18821898 йылдарҙа Мали территорияһында Вассулу ислам империяһы булған.

Француз колонияһы

XIX быуаттың икенсе яртыһында Франция хәҙерге Мали территорияһында колониаль сәйәсәт үткәрә башлай. XX быуат башына хәҙерге Мали тулыһынса француздарға буйһондорола һәм Француз Суданы исемен ала.

1932 йылда Нигер йылғаһы үҙәнендә дөгө һәм мамыҡ үҫтереү өсөн ерҙәрҙе үҙләштереү маҡсатында «Офис дю Нижер» компанияһы булдырыла. Һуғарыу каналдары, тимер һәм автомобиль юлдары төҙөлә.

1945 йылда Француз Суданы Францияның диңгеҙ аръяғы биләмәһе статусын ала. Урындағы һайлап ҡуйыла торған власть органдары булдырыла, урындағы халыҡҡа Франция гражданлығы бирелә, сәйәси фирҡәләр һәм башҡа ойошмалар рөхсәт ителә.

Бойондороҡһоҙлоҡ алыу

1946 йылда Модибо Кейта Ф. Уфуэ-Буаньи менән бергә Судан берлеге фирҡәһен ойошторалар, колониализмға ҡаршы көрәш башлана. 1958 йылда Француз Суданы Француз берлеге составында автоном Судан Республикаһына әүерелә. 1959 йылда Мали Федерацияһы барлыҡҡа килә, унда Судан Республикаһы һәм Сенегал инә. 1960 йылдың июнендә Мали Федерацияһы Француз берлеге сиктәрендә бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. 1960 йылдың авгусында Сенегал федерация составынан сыға. 1960 йылдың 22 сентябрендә Судан Республикаһы Француз берлегенән сыға һәм үҙен бойондороҡһоҙ Мали республикаһы итеп иғлан итә.

Беренсе Президент

1960-1968 йылдарҙа Малиҙың Президенты Модибо Кейта була. Ул Судан берлеге фирҡәһен да етәкләй. Тышҡы сәйәсәттә СССР һәм социалистик илдәр менән бәйләнештәр үҫтерелә. Рәсми идеология итеп марксизм-ленинизм иғлан ителә. Быға ҡарамаҫтан, Модибо Кейта 1961 йылда АҠШ-ҡа сәфәр яһай, Президент Джон Кеннеди менән дуҫтарса мөнәсәбәт урынлаштыра. Мали хөкүмәте иҡтисадты дәүләтләштереү юлын һайлай. Иҡтисад өлкәһендә үҙгәрештәр үтә киҫкен була, мәҫәлән, 1962 йылда Мали Африканың француз колонияларында ҡулланылған франктан баш тарта һәм милли валюта - мали франкын ҡабул итә. Был аҙым тышҡы сауҙа өсөн бик уңышһыҙ булып сыға. Сәнәғәттә ауыр мәсьәләләр килеп тыуа — был шарттарҙа иҫәп тотолған предприятиелар килемле эшләй алмай. Экспортҡа ебәрелеүсе тауарҙар етештереү кәмей, илдең халыҡ-ара түләүҙәргә аҡсаһы етмәй. Дәүләт аппаратын тотоуға дәүләт бюджетының 80 проценты китә. Хеҙмәтсәндәрҙең тормош кимәле насарая.

1967 йылда хөкүмәткә Франция менән сауҙа бәйләнештәрен тергеҙергә, илде африка франкы зонаһына ҡайтарырға һәм Париждан арыу ғына иҡтисади ярҙам алырға тура килә. Ул ғына ла түгел, Модибо Кейта Францияға ил иҡтисады өҫтөнән киң күҙәтеү хоҡуғы бирергә лә мәжбүр була. Был сәйәсәт Судан берлеге фирҡәһенең бүленеүенә килтерә, Президент ризаһыҙҙарға ҡарата ҡаты саралар күрә.

1968 йылдағы дәүләт түңкәрелеше

1968 йылдың ноябрендә лейтенант (һуңынан подполковник) Муса Траоре етәкселегендә бер төркөм хәрбиҙәр дәүләт түңкәрелеше ҡыла. Сәйәси эшмәкәрлек тыйыла, элекке Президент Модибо Кейта илдең төньяғына Кидаль ҡалаһына төрмәгә оҙатыла. М. Траоре социалистик илдәр ярҙамынан баш тартмай, шул уҡ ваҡытта Франция, АҠШ, ГФР, Канада, ғәрәп илдәре менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә башлай. 1972-1973 йылдарҙа илдә көслө ҡоролоҡ була, был мәсьәләне Траоре хөкүмәте хәл итә алмай. Сит илдәрҙән килгән ярҙамды урлап бөтәләр. 1974 йылда Малиҙа референдум үтә, 99 % тауыш менән яңы конституция ҡабул ителә, унда эшҡыуарлыҡҡа һәм шәхси милеккә хоҡуҡ гарантиялана. Бынан тыш, формаль рәүештә бер партиялы сәйәси система индерелә, ысынында хәрбиҙәр хакимлығы дауам итә. 1977 йылда асыҡланмаған сәбәптән төрмәлә Модибо Кейта үлә. Уны ерләгәндә ил буйлап халыҡ сыуалыштары үтә, күптәр ҡулға алына. 1978 йылда, түңкәрелеш әҙерләүҙә ғәйепләнеп, милли хәүефһеҙлек хеҙмәте директоры полковник Тьекоро Багайоко менән оборона һәм хәүефһеҙлек министры Киссима Дукара ҡулға алына. 1979 йылда М. Траоре берҙән-бер легаль фирҡәгә — Мали халҡының демократик берлегенә нигеҙ һала һәм уны етәкләй. Шул уҡ йылда илдә парламент һәм президент һайлауҙары үтә, унда М. Траоре еңеп сыға һәм граждандар хөкүмәтен төҙөй. 1980 йылда Малиҙа студент сыуалыштары була, улар аяуһыҙ баҫтырыла. Бынан һуң бер нисә йыл дауамында илдә хәлдәр сағыштырмаса тотороҡло тора. 1985 йылғы президент һайлауҙарында М. Траоре ҡабат һайлана.

Агашер һуғышы

1985 йылдың 25-30 декабрендә Буркина-Фасо менән сик буйы һуғышы була. Агашер һыҙатына хоҡуҡ тураһындағы бәхәс БМО-ның Халыҡ-ара судына бирелә. 1986 йылдың декабрендә сыҡҡан вердикт буйынса, территория ҡап урталай тиерлек бүленә.

1991 йылдағы дәүләт түңкәрелеше

1991 йылдың мартында, халыҡ сығыштарын аяуһыҙ баҫтырғандан һуң, М. Траоре подполковник Амаду Туре етәкселек иткән хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә президент вазифаһынан төшөрөлә. Парламент таратыла, күп партиялы система индерелә, яңы конституция ҡабул ителә. 1992 йылдың апрелендә президент һайлауҙары үтә, унда Африка теләктәшлек һәм ғәҙеллек фирҡәһе етәксеһе Альфа Умар Конаре еңеү яулай. Ул Модибо Кейта хөрмәтенә мемориал төҙөтә, М. Траорены һәм уның ҡатынын ғүмерлеккә төрмәгә яптыра. 2002 йылда президент һайлауҙарында Амаду Туре еңеп сыға.

2006 йылдың 23 майында туарегтар Алжир менән сик буйындағы ике хәрби базаны баҫып ала.

2007 йылда Амаду Туре икенсе биш йыллыҡ мөҙҙәткә президент итеп һайлана.

2012 йылдағы дәүләт түңкәрелеше

2012 йылдың 22 мартында боласы-хәрбиҙәр президент һарайын, дәүләт телевидениеһын һәм хәрби казармаларҙы баҫып ала. Һөжүм итеүселәр улар тарафынан Амаду Саного етәкләгән Демократияны һәм дәүләтте тергеҙеү милли комитеты булдырылыуын мәғлүм итә. Амаду Туре режимы ҡолатылыуы хаҡында ла хәбәр ителә, бер нисә министр ҡулға алына.

2012 йылдың 2 апрелендә Көнбайыш Африка дәүләттәре иҡтисади берләшмәһенең ағза-илдәре Малиға ҡаршы дипломатик, иҡтисади, финанс санкциялар индереү тураһында иғлан итә. Сауҙа һәм дипломатик мөнәсәбәттәр туҡтатылып торола, уртаҡ сиктәр ябыла, төбәк үҙәк банкында мали активтары туҡтатыла.

2012 йылдың 5 апрелендә билдәһеҙ кешеләр Гао ҡалаһында Алжирҙың Генераль консуллығына һөжүм итә һәм ете хеҙмәткәрҙе урлап алып китә.

2012 йылдың 6 апрелендә туарегтар, Малиҙағы түңкәрелештән файҙаланып, илдең төньяҡ-көнсығышында Азауад исемле бойондороҡһоҙ дәүләт иғлан итәләр.

2012 йылдың 8 апрелендә, Амаду Саного, хәрби хунта етәксеһе, власты Милли йыйылышҡа (бер палаталы парламентҡа) тапшырырға ризалашҡас, Көнбайыш Африка дәүләттәре иҡтисади берләшмәһе илдәре Малиға ҡаршы санкцияларҙан баш тарта.

2012 йылдың 21 майында меңәрләгән кеше президент һарайын баҫып ала. Граждандарҙың төп талабы булып ваҡытлы президент Дионкунда Траореның вазифаһынан китеүе тора, уның урынына Амаду Саногоны тәҡдим итәләр.

2012 йылдың 26 майында баш күтәргән туарегтар «Ансар-ад-Дин» менән Малиҙың төньяғын бойондороҡһоҙ итеү өсөн бергәләп көрәшеү маҡсатында солох килешеүе төҙөй, әммә 28 майҙа килешеүҙән баш тарта.

2012 йылдың 11 декабрендә Малиҙың премьер-министры Модибо Диарра ҡулға алына.

2012 йылдың 20 декабрендә БМО-ның Хәүефһеҙлек Советы Малиҙың төньяғын экстремистарҙан азат итеү өсөн тыныслыҡ урынлаштырыу контингентын индереүгә санкция бирә.

2013 йылдың 13 ғинуарында Малиға француз һәм немец ғәскәрҙәренән торған халыҡ-ара десант төшә. Ошо уҡ көндө Мали Республикаһының Президенты Дионкунда Траоре илдең бөтә территорияһында ғәҙәттән тыш хәл индерә.

2013 йылдың 6 июнендә хөкүмәт һәм туарегтар араһында һөйләшеүҙәр башланыуы тураһында иғлан ителә.

Other Languages
Acèh: Mali
адыгабзэ: Мали
Afrikaans: Mali
Alemannisch: Mali
አማርኛ: ማሊ
aragonés: Mali
العربية: مالي
ܐܪܡܝܐ: ܡܐܠܝ
مصرى: مالى
asturianu: Malí
azərbaycanca: Mali
تۆرکجه: مالی
žemaitėška: Malis
Bikol Central: Mali
беларуская: Малі
беларуская (тарашкевіца)‎: Малі
български: Мали
भोजपुरी: माली देस
Bahasa Banjar: Mali
bamanankan: Mali
বাংলা: মালি
བོད་ཡིག: མ་ལི།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: মালি
brezhoneg: Mali
bosanski: Mali
буряад: Мали
català: Mali
Chavacano de Zamboanga: Malí
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Mali
нохчийн: Мали
کوردی: مالی
qırımtatarca: Mali
čeština: Mali
Чӑвашла: Мали
Cymraeg: Mali
dansk: Mali
Deutsch: Mali
Zazaki: Mali
dolnoserbski: Mali
डोटेली: माली
ދިވެހިބަސް: މާލީ
eʋegbe: Mali
Ελληνικά: Μάλι
English: Mali
Esperanto: Malio
español: Malí
eesti: Mali
euskara: Mali
estremeñu: Mali
فارسی: مالی
Fulfulde: Maali
suomi: Mali
Võro: Mali
føroyskt: Mali
français: Mali
arpetan: Mali
Nordfriisk: Maali
Frysk: Maly
Gaeilge: Mailí
Gagauz: Mali
Gàidhlig: Màili
galego: Malí
Avañe'ẽ: Mali
Gaelg: Malee
Hausa: Mali
客家語/Hak-kâ-ngî: Mali
עברית: מאלי
हिन्दी: माली
Fiji Hindi: Mali
hrvatski: Mali
hornjoserbsce: Mali
Kreyòl ayisyen: Mali
magyar: Mali
Հայերեն: Մալի
interlingua: Mali
Bahasa Indonesia: Mali
Interlingue: Mali
Igbo: Mali
Ilokano: Mali
Ido: Mali
íslenska: Malí
italiano: Mali
日本語: マリ共和国
Patois: Mali
Basa Jawa: Mali
ქართული: მალი
Qaraqalpaqsha: Mali
Taqbaylit: Mali
Kabɩyɛ: Maalii
Kongo: Mali
Gĩkũyũ: Mali
қазақша: Мали
ಕನ್ನಡ: ಮಾಲಿ
한국어: 말리
kurdî: Malî
kernowek: Mali
Кыргызча: Мали
Latina: Malia
Ladino: Mali
Lëtzebuergesch: Mali
Luganda: Mali
Limburgs: Mali
Ligure: Mali
lumbaart: Mali
lingála: Mali
لۊری شومالی: مالی
lietuvių: Malis
latviešu: Mali
मैथिली: माली
Malagasy: Mali
Baso Minangkabau: Mali
македонски: Мали
മലയാളം: മാലി
монгол: Мали
मराठी: माली
кырык мары: Мали
Bahasa Melayu: Mali
Malti: Mali
မြန်မာဘာသာ: မာလီနိုင်ငံ
مازِرونی: مالی
Nāhuatl: Mali
Plattdüütsch: Mali
Nedersaksies: Mali
नेपाली: माली
नेपाल भाषा: माली
Nederlands: Mali
norsk nynorsk: Mali
norsk: Mali
Novial: Mali
Sesotho sa Leboa: Mali
occitan: Mali
Livvinkarjala: Mali
Oromoo: Maalii
ଓଡ଼ିଆ: ମାଲି
Ирон: Мали
ਪੰਜਾਬੀ: ਮਾਲੀ
Kapampangan: Mali
Papiamentu: Mali
पालि: माली
Norfuk / Pitkern: Maali
polski: Mali
Piemontèis: Mali
پنجابی: مالی
پښتو: مالي
português: Mali
Runa Simi: Mali
română: Mali
русский: Мали
русиньскый: Малі
Kinyarwanda: Mali
संस्कृतम्: माली
саха тыла: Мали
sardu: Mali
sicilianu: Mali
Scots: Mali
davvisámegiella: Mali
Sängö: Malïi
srpskohrvatski / српскохрватски: Mali
සිංහල: මාලි
Simple English: Mali
slovenčina: Mali
slovenščina: Mali
chiShona: Mali
Soomaaliga: Maali
shqip: Mali
српски / srpski: Мали
SiSwati: IMali
Sesotho: Mali
Seeltersk: Mali
Basa Sunda: Mali
svenska: Mali
Kiswahili: Mali
ślůnski: Mali
தமிழ்: மாலி
тоҷикӣ: Малӣ
ትግርኛ: ማሊ
Türkmençe: Mali
Tagalog: Mali (bansa)
Türkçe: Mali
Xitsonga: Mali (Tiko)
татарча/tatarça: Мали
удмурт: Мали
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: مالى
українська: Малі
اردو: مالی
oʻzbekcha/ўзбекча: Mali
vèneto: Małì
vepsän kel’: Mali
Tiếng Việt: Mali
West-Vlams: Mali
Volapük: Maliyän
walon: Mali
Winaray: Mali
Wolof: Mali
吴语: 马里
хальмг: Малудин Орн
მარგალური: მალი
ייִדיש: מאלי
Yorùbá: Málì
Zeêuws: Mali
中文: 马里
文言: 馬里
Bân-lâm-gú: Mali
粵語: 馬里
isiZulu: IMali