Лексикология

Лексикология ( бор. грек. λέξις — һүҙгә ҡағылышлы һәм λόγος — фекер) — телдең һүҙлек составын өйрәнеүсе тел ғилеме бүлеге.

Бурыстары

Телдең һәм телмәрҙең төп билатераль (ике яҡлы) берәмеге булараҡ һүҙ проблемаларын; лексик берәмектәрҙең типтарын һәм уларҙың функцияларын; телдең һүҙлек составы төҙөлөшөн, уның тулыланыу һәм үҫеш юлдарын; лексика һәм телдән тыш ысынбарлыҡты өйрәнеү. Лексикология һүҙ структур (һүҙҙең айырым һәм оҡшаш критерийҙарын билдәләй), семантик (һүҙ мәғәнәләренең типтарын, уларҙы сикләү критерийҙарын, уларҙың үҙгәреү һәм үҫеш ысулдарын асыҡлай; ҡара: Семасиология) һәм функциональ (тел төҙөлөшөндә һәм телмәрҙә һүҙҙең урынын, уның башҡа берәмек кимәлдәре м‑н мөнәсәбәтен, ярашыу үҙенсәлектәрен өйрәнә) һ.б. аспекттарҙа ҡарала; һүҙҙе һүҙлек һәм текст берәмеге булараҡ өйрәнеүҙең сиктәре билдәләнә. Һүҙҙәрҙе парадигматик һәм синтагматик мөнәсәбәттәргә нигеҙләнгән булыуына ҡарап бүләләр: антонимдар, омонимдар, паронимдар, тематик төркөмдәр, лексик‑семантик һәм функциональ-семантик ерлектәр һ.б.

Тел лексикаһының тулыланыу ысулдары

  1. яңы һүҙҙәр яһалыу (ҡара: Һүҙьяһалыш);
  2. яңы лексик мәғәнәләр формалашыу;
  3. һүҙбәйләнештәр яһалыу (ҡара: Синтаксис);
  4. үҙләштерелгән һүҙҙәр.

Башҡорт лексикологияһы тарихы лексикографияның формалашыуы һәм үҫеше менән билдәләнә; башҡорт теленең лексикаһын сағылдырған һүҙлектәр төҙөү эше 20 б. 30—40‑сы йылдар лексикологик мәсьәләләрҙе төрлө яҡлап өйрәнеүгә мөмкинлек бирә. Башҡорт теленең һүҙлек составын өйрәнеүгә иң тәүгеләрҙән Н.К. Дмитриев мөрәжәғәт итә. Ж.Ғ. Кейекбаевтың башҡ. лексикаһына тулы һәм фәнни яҡтан нигеҙләнгән характеристика биргән хеҙмәттәре башҡорт лексикологияһы үҫешендә мөһим урын алып тора. К.Ғ. Ишбаев, Ғ.Ғ. Ҡаһарманов, З.Ғ. Ураҡсин, М.Х. Әхтәмов һ.б. тикшеренеүҙәре ҙур өлөш индерә. Т.М. Ғарипов, Н.Д. Ғарипова, Э.Ф. Ишбирҙин, Р.Н. Тереғолова һ.б. хеҙмәттәрендә башҡ. теленең үҙләштерелгән лексикаһына ентекле анализ яһала. Яҙма ҡомартҡыларҙың лексикаһын өйрәнеү (И.Ғ. Ғәләүетдинов, Р.Х. Халиҡова,Ҡ.З. Әхмәров һ.б.) тарихи лексикологияһы нигеҙ һала. Һүҙҙәрҙең тарихын, тел һәм экстралингвистик факторҙарҙы (Ғәләүетдинов, Ишбирҙин һ.б.) иҫәпкә алып, лексик системаның формалашыуын һәм үҫешен өйрәнеү уның тикшеренеү объекты булып тора; тарихи Л. үҫешенә этимология йоғонто яһай.

Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.

Other Languages
العربية: علم المعاجم
asturianu: Lexicoloxía
беларуская: Лексікалогія
беларуская (тарашкевіца)‎: Лексыкалёгія
български: Лексикология
bosanski: Leksikologija
català: Lexicologia
کوردی: وشەناسی
čeština: Lexikologie
Чӑвашла: Лексикологи
Deutsch: Lexikologie
English: Lexicology
Esperanto: Leksikologio
español: Lexicología
euskara: Lexikologia
français: Lexicologie
galego: Lexicoloxía
हिन्दी: कोशविज्ञान
hrvatski: Leksikologija
Bahasa Indonesia: Leksikologi
italiano: Lessicologia
日本語: 語彙論
қазақша: Лексикология
한국어: 어휘론
lietuvių: Leksikologija
latviešu: Leksikoloģija
македонски: Лексикологија
Nederlands: Lexicologie
occitan: Lexicologia
polski: Leksykologia
português: Lexicologia
română: Lexicologie
русский: Лексикология
Scots: Lexicology
srpskohrvatski / српскохрватски: Leksikologija
slovenčina: Lexikológia
slovenščina: Slovaroslovje
српски / srpski: Лексикологија
svenska: Lexikologi
татарча/tatarça: Лексикология
українська: Лексикологія
oʻzbekcha/ўзбекча: Leksikologiya
中文: 词汇学