Meteorologiya

Meteorologiya (yun. μετέωρος (meteoros) – atmosfer və səma hadisələri, -λογία (logiya) – elm) — Yer atmosferinin xassələrini, quruluşunu və onda gedən fiziki prosesləri öyrənən elm.

Bir sıra ölkələrdə meteorologiyanı dövrümüzdə mühüm əhəmiyyət kəsb etməsinə müvafiq olaraq atmosfer fizikası adlandırırlar.

Planetimizi əhatə edən qazvari təbəqəyə atmosfer deyilir. Atmosferdə fasiləsiz olaraq mürəkkəb fiziki proseslər gedir və bu özünü bizim müşahidə etdiyimiz hava dəyişkənliyində göstərir. Hava şəraiti və onun kəskin dəyişmələri insan fəaliyyətinin müxtəlif sahələrinə təsir göstərir. Buna görə də müxtəlif hava şəraitinin yaranma səbələrini və atmosfer proseslərinin daxili mahiyyətinin öyrənilməsi müasir elmin mühüm sahələrindən biridir.

Meteorologiya haqqında məlumat

Hugo qasırğasının peykdən görünüşü

Meteorologiya atmosfer və orada baş verən hadisələri öyrənir. Meteorologiya haqqında ilk təsəvvürləri eradan əvvəl 340-cı ildə yunan alimi Aristotel vermişdir. O "Meteorologika" adlı əsərində bu elm haqqında məlumat vermişdir. Bu əsər hələ də hava, iqlim, kimya, astronomiyacoğrafiya üçün mənbə rolunu oynayır. Əsərdə buludlar, yağış, qar, külək, dolu, ildırımqasırğa haqqında məlumat əhatə olunub. Həmin zamanlarda, səmadan düşən cisimlər "meteoroid" adlandırıldı. Buna görə də Meteorologiya sözü bu sözdən gəlir. "Meteoros" yunanca yüksəkdə dayanan deməkdir. Bu meteoroidlər ki, yer səthinə başqa planetlərdən gəlir. Su və ya buz şəklində düşən cisimlər isə hidrometeoroid adlanır.

"Meteorologika" əsərində Aristotel bu elmi, fəlsəfi-bədii üslubda yazmışdır. Əsərin bədii tərəfində səhvlər tapılsa da təxminən 2 min ildir bu əsərdən istifadə edilməyə davam edir. Lakin Meteorologiyanın yaranışı bu dövr olaraq yox, meteoroloji cihazların kəşfi ilə bağlıdır. 1643-cü ildə Barometr (təzyiq ölçmək üçün), 1700-cü illərin sonunda hiqrometr (rütubətliyi ölçmək üçün) kəşf edilmişdir. Bu cihazlarla aparılan müşahidə məlumatları fizika qanunları nəzərə alınaraq aparılmışdır. Lakin daha mükəmməl cihazlar 19-cu əsrdə inkişaf etdirilməyə başladı. Hava müşahidələri üzərində davamlı müşahidələr 1843-cü ildə teleqrafın kəşfi ilə daha da inkişaf etdi. Bunun nəticəsi olaraq, hava axınları və qasırğaların hərəkəti müəyyən edildi və 1869-cu ildə ilk dəfə izobarlar (eyni təzyiqli nöqtələri birləşdirən əyri xətlər) tərtib edildi. 1920-ci illərdə Norveçdə ilk dəfə hava kütlələri və hava cəbhələri haqqında plan hazırlandı. 1940-cı illərdən etibarən, hava şarları ( radiozond) vasitəsilə yuxarı hündürlüklərin temperaturu, təzyiqi və rütubətliyi haqqında geniş məlumat əldə etmək mümkün oldu.

Eyfel qülləsini ildırımın vurması

Meteorologiyanın inkişafının növbəti mərhələsi 1950-ci illərdə, kompüter texnologiyası və riyazi modellerin inkişafı ilə bağlıdır. Eyni zamanda bu üsullar vasitəsilə, ABŞ-ın Nyu Cersi ştatında bir qrup alim hava proqnozu verməyə çalışmışlar. Hal-hazırda kompüterlər vasitəsilə hava müşahidələri və proqnozlar avtomatlaşdırılmışdır. İkinci dünya müharibəsindən sonra hərbi hava vasitələri, istifadə üçün yararlı vəziyyətdə olanlardan meteoroloji ölçmələr üçün istifadə edildi. Bu təyyarələr lazımı cihaz avadanlıqları ilə təchiz olundu. 1990-cı illərin ortalarına çatdıqda bu cihazlar yerini Dopler radarı ilə dəyişdi. Bu radar vasitəsilə qasırğaların proqnozu və tətqiqatları genişləndi. 1960-cı ildə ilk hava peyki ( Tiros I) səmaya buraxıldı. Beləliklə, bu peyk daha geniş və faydalı məlumat vermək qabiliyyətinə malik olurlar. Peyklər, gecə zamanı, buludların hərəkəti, su buxarının hərəkəti və s. kimi yer səthindən ölçülməsi çətin olan məlumatları mütəmadi olaraq yer səthinin məntəqələrinə ötürməyə imkan verir. Meteorologiya inkişafı nəticəsində gələcəkdə bir və ya bir neçə həftə sonranın belə hava proqnozunu vermək mümkün olacaqdır.

Çox yaxşı inkişaf etmiş Topa-yağış buludu
Digər dillərdə
Afrikaans: Meteorologie
Alemannisch: Meteorologie
aragonés: Meteorolochía
asturianu: Meteoroloxía
تۆرکجه: متورولوژی
Boarisch: Meteorologie
žemaitėška: Meteuoruoluogėjė
беларуская: Метэаралогія
беларуская (тарашкевіца)‎: Мэтэаралёгія
български: Метеорология
भोजपुरी: मौसम बिज्ञान
brezhoneg: Meteorologiezh
bosanski: Meteorologija
català: Meteorologia
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ké-chiông
čeština: Meteorologie
Cymraeg: Meteoroleg
Deutsch: Meteorologie
Ελληνικά: Μετεωρολογία
English: Meteorology
Esperanto: Meteologio
español: Meteorología
euskara: Meteorologia
estremeñu: Meteorologia
فارسی: هواشناسی
føroyskt: Veðurfrøði
français: Météorologie
Nordfriisk: Wääderkunde
Frysk: Waarkunde
Gàidhlig: Eòlas-sìde
hrvatski: Meteorologija
Kreyòl ayisyen: Meteyoloji
interlingua: Meteorologia
Bahasa Indonesia: Meteorologi
Interlingue: Meteorologie
íslenska: Veðurfræði
italiano: Meteorologia
日本語: 気象学
Patois: Miitaralaji
la .lojban.: timske
Qaraqalpaqsha: Meteorologiya
қазақша: Метеорология
한국어: 기상학
kurdî: Meteorolojî
Кыргызча: Метеорология
Latina: Meteorologia
Lëtzebuergesch: Meteorologie
Lingua Franca Nova: Meteorolojia
Limburgs: Meteorologie
lumbaart: Meteurulugía
lingála: Meteyó
lietuvių: Meteorologija
latviešu: Meteoroloģija
македонски: Метеорологија
Bahasa Melayu: Meteorologi
Mirandés: Meteorologie
မြန်မာဘာသာ: မိုးလေဝသပညာ
Plattdüütsch: Meteorologie
Nedersaksies: Meteorologie
Nederlands: Meteorologie
norsk nynorsk: Meteorologi
occitan: Meteorologia
polski: Meteorologia
português: Meteorologia
Runa Simi: Mit'a yachay
română: Meteorologie
русский: Метеорология
sicilianu: Mitiuruluggìa
srpskohrvatski / српскохрватски: Meteorologija
Simple English: Meteorology
slovenčina: Meteorológia
slovenščina: Meteorologija
српски / srpski: Метеорологија
svenska: Meteorologi
Kiswahili: Metorolojia
тоҷикӣ: Ҳавошиносӣ
Türkmençe: Meteorologiýa
Tagalog: Meteorolohiya
Türkçe: Meteoroloji
татарча/tatarça: Метеорология
українська: Метеорологія
اردو: موسمیات
oʻzbekcha/ўзбекча: Meteorologiya
vèneto: Meteorołogia
Tiếng Việt: Khí tượng học
Winaray: Meteorolohiya
მარგალური: მეტეოროლოგია
中文: 气象学
Bân-lâm-gú: Khì-siōng-ha̍k
粵語: 氣象學