Amerika Birləşmiş Ştatları
English: United States

Amerika Birləşmiş Ştatları
ing. United States of America
ABŞ
Şüar: 
Marş:
"The Stars and Stripes Forever"[2][3]
ABŞ-ın yaşıl rənglə göstərildiyi Şimalı Amerika layihəsi
Əraziləri daxil olmaqla ABŞ
Əraziləri daxil olmaqla ABŞ
Paytaxt38°53′ şm. e. 77°01′ q. u.
Ən böyük şəhər40°43′ şm. e. 74°00′ q. u.
Rəsmi dillərFederal səviyyədə yoxdur[qeyd 2]
Milli dilİngilis[qeyd 3]
Etnik qruplar (2018)[6]İrqi mənsubiyyət:
76,6%
13,4% Qara
5,8% Asiyalı
2,7% Digər/çoxirqli
1,3% Yerlilər
0,2% Okeaniyalı
Etnik mənsubiyyət:
18,1% Hispanik və ya Latın
81,9% qeyri-Hispanik və ya Latın
Din (2017)[7]73,0% Xristian
21,3% Bitərəf
2,1% Yəhudi
0,8% Müsəlman
2,9% Naməlum
DemonimAmerikalı
HökumətFederal prezidentli konstitusiya respublikası
Donald Tramp (R)
Mayk Pens (R)
• Palata spikeri
Nensi Pelosi (D)
• Baş hakim
Con Roberts
Qanunverici hakimiyyətKonqres
• Yuxarı palata
Senat
• Aşağı palata
Nümayəndələr Palatası
Böyük Britaniya Krallığından müstəqillik
4 iyul 1776
• Konfederasiya
1 mart 1781
3 sentyabr 1783
21 iyun 1788
24 mart 1976
Sahəsi
• Ümumi ərazi
3,796,742 sq mi (9,833,520 km2)[qeyd 4][8] (3-cu/4-cü)
• Su (%)
6,97
• Ümumi quru ərazisi
3,531,905 sq mi (9,147,590 km2)
Əhali
• Təxmini  (2018)
327.167.434[qeyd 5][9] (3-cü)
• Siyahıya alma (2010)
308.745.538[qeyd 5][10] (3-cü)
• Sıxlıq
85/sq mi (32.8/km2) (179-cu)
ÜDM (AQP)2018 təxmini
• Ümumi
20.891 trilyon $[11] (2-ci)
• Adambaşına
62,518 $[12] (11-ci)
ÜDM (nominal)2018 təxmini
• Ümumi
20.891 trilyon $[11] (1-ci)
• Adambaşına
62,518 $[12] (7-ci)
Cini (2016)Mənfi artış 41,5[13]
orta · 56-cı
İİİ (2017) 0,924[14]
çox yüksək · 13-cü
ValyutaABŞ dolları ($) (USD)
Saat qurşağı(UTC−4-dən −12-yə, +10, +11)
• Yay (DST)
 (UTC−4 to −10[qeyd 6])
Tarix formatıaa/gg/ii
iiii-aa-gg[15]
Yolun hərəkət istiqamətisağ[qeyd 7]
Telefon kodu+1
ISO 3166 koduUS
İnternet domeni.us
.gov
.mil
.edu (2001-ci ildən)

Amerika Birləşmiş Ştatları (ing. United States of America), ABŞ (ing. USA), Birləşmiş Ştatlar (ing. United States) və ya sadəcə Amerika (ing. America) — 50 ştatdan, bir federal dairədən, beş böyük özünüidarə edən ərazidən[qeyd 8]müxtəlif mülklərdən ibarət ölkə. 3,8 milyon mil2 (9,8 milyon km2) əraziyə malik ABŞ dünyanın ərazisinə görə 3-cü və ya 4-cü ölkəsidir[qeyd 4] və bütün Avropa qitəsindən təxminən 3,9 milyon mil2 (10,1 milyon km2) kiçikdir. 327 milyon nəfərdən çox əhalisi olan ABŞ dünyanın ən çox əhaliyə malik üçüncü ölkəsidir. Paytaxtı Vaşinqton, ən çox əhaliyə malik şəhəri Nyu-Yorkdur. Qırx səkkiz ştat və federal ərazi kontinentaldır və Şimali Amerikada KanadaMeksika arasında yerləşir. Alyaska ştatı Şimali Amerikanın şimal-qərbində, şərqdə Kanada və qərbdə Berinq boğazı boyunca Rusiya ilə həmsərhəddir. Havay ştatı orta Sakit okeanda arxipelaqındadır. ABŞ-ın əraziləri Sakit okean və Karib dənizi boyunca səpənlənmişdir; doqquz rəsmi saat qurşağında uzanır. ABŞ-ın olduqca müxtəlif coğrafiyası, iqlim və heyvanat aləmi onu dünyanın 17 meqamüxtəlif ölkəsindən biri edir.[21]

Paleohindilər ən azı 12 min il əvvəl Sibirdən Şimali Amerika materikinə köçmüşdürlər.[22] Avropalıların kolonizasiyası XVI əsrdə başlamışdır. ABŞ şərq sahili boyunca qurulan On üç ingilis koloniyasından yarandı. Fransız-hindu müharibəsinədn sonra Böyük Britaniya ilə koloniyalar arasında çoxsaylı mübahisələr 1775-ci ildə başlamış ABŞ istiqlalına və ardından 1776-cı ildə ABŞ istiqlal bəyannaməsi ilə nəticələndi. Müharibə ABŞ-ın Avropa hakimiyyətindən müstəqillik əldə edən ilk ölkə olması ilə 1783-cü ildə başa çatdı.[23] Mövcud konstitusiya 1788-ci ildə qəbul edilmiş və bir çox fundamental vətəndaş azadlıqlarını təmin etmək üçün ümumilikdə hüquqlar haqqında Bill adlanan ilk on dəyişikliklə 1791-ci ildə ratifikasiya edilmişdir. ABŞ XIX əsrdə Şimali Amerikada güclü bir genişlənməyə başladı,[24] yeni torpaqlar aldı, yerli amerika qəbilələrini köçürdü və 1848-ci ildə qitəyə yayılanadək tədricən ştatları qəbul etdi.[24]

XIX əsrin ikinci yarısında ABŞ-da vətəndaş müharibəsi ölkədə hüquqi köləliyin sona çatmasına səbəb oldu.[25][26] Əsrin sonunda ABŞ Sakit okeana qədər genişləndi[27]Sənaye inqilabı tərəfindən böyük ölçüdə idarə olunan iqtisadiyyatı yüksəlməyə başladı.[28] İspan-ABŞ müharibəsiBirinci Dünya Müharibəsi ölkənin qlobal hərbi güc statusunu təsdiqlədi. ABŞ İkinci dünya müharibəsindən qlobal bir supergüc, nüvə silahı inkişaf etdirən ilk ölkə, müharibədə istifadə edən yeganə ölkə və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olaraq çıxdı. Mülkiyyət hüquqları qanunvericiliyinin, xüsusən 1964-cü il Vətəndaş hüquqları aktı, 1965-ci il Səsvermə hüquqları aktı və 1968-ci il Ədalətli mənzil aktının qəbulu irqi və ya rəngə əsaslanan ayrı-seçkiliyi qadağan etmişdir. Soyuq müharibə zamanı ABŞ və Sovet İttifaqı 1969-cu ildə ABŞ-ın Aya enişi ilə pik nöqtəsinə çatan Kosmik yarışda mübarizə apardı. Soyuq müharibənin sona çatması və 1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılması ABŞ-ı dünyanın yeganə supergücü etdi.[29]

ABŞ dünyanın mövcud ən qədim federasiyasıdır. O, federativ respublika və nümayəndəlik demokratiyasıdır. ABŞ Birləşmiş Millətlər Təşkilatının, Dünya Bankının, Beynəlxalq Valyuta Fondunun, Amerika Dövlətləri Təşkilatının (ADT) və digər beynəlxalq təşkilatların təsisçi üzvüdür. Qlobal ÜDM-in təxminən dörddə birini təşkil edən nominal ÜDM üzrə dünyanın ən iri iqtisadiyyatıAQP üzrə ikinci ən iri iqtisadiyyatına malik ABŞ yüksək inkişaf etmiş ölkədir.[30] ABŞ iqtisadiyyatı xidmətlərin və biliyə əsaslanan fəaliyyətlərin dominantlığı ilə xarakterizə edilən geniş postsənaye iqtisadiyyatdır, buna baxmayraq istehsalat sektoru dünyada ən böyük ikincidir.[31] ABŞ dünyada dəyərinə görə məhsulların ən böyük idxalçısı və ikinci ən böyük ixracatçısıdır.[32][33] Əhalisi dünya cəminin yalnız 4,3%-i olmasına baxmayaraq[34] ABŞ dünyada ümumi sərvətin 31%-ni təşkil edir, qlobal sərvətin ən böyük payı tək bir ölkədə cəmlənmişdir.[35]

Geniş gəlir və sərvət bərabərsizliyinə baxmayaraq, ABŞ orta əmək haqqı, insan inkişafı, adambaşına düşən ÜDM və işçi məhsuldarlığı da daxil olmaqla sosial-iqtisadi göstəricilərdə çox yüksək sırada qalmağa davam edir.[36][37] Qlobal hərbi xərclərinin üçdə birini təşkil edən ABŞ dünyanın ən qabaqcıl hərbi qüvvəsidir[38] və beynəlxalq səviyyədə aparıcı siyasi, mədəni və elmi gücdür.[39]

Digər dillərdə
Alemannisch: USA
አማርኛ: አሜሪካ
aragonés: Estatos Unitos
مصرى: امريكا
Aymar aru: Istadus Unidus
žemaitėška: JAV
Bikol Central: Estados Unidos
беларуская (тарашкевіца)‎: Злучаныя Штаты Амэрыкі
भोजपुरी: अमेरिका
Bahasa Banjar: Amirika Serikat
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: তিলপারাষ্ট্র
Chavacano de Zamboanga: Estados Unidos de America
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Mī-guók
Tsetsêhestâhese: United States
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᑭᐦᒋ ᒨᐦᑯᒫᓇᐢᑭᕀ
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Амєрїканьскꙑ Ѥдьнѥнꙑ Дрьжавꙑ
dansk: USA
Thuɔŋjäŋ: Pawuut Matiic
ދިވެހިބަސް: އެމެރިކާ
eʋegbe: United States
emiliàn e rumagnòl: Stat Unî
English: United States
Esperanto: Usono
español: Estados Unidos
estremeñu: Estaus Uníus
Na Vosa Vakaviti: United States
føroyskt: USA
français: États-Unis
arpetan: Ètats-Unis
贛語: 美國
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: अमेरिकेचीं संयुक्त राज्यां
Bahasa Hulontalo: Amerika Serikat
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌰𐌼𐌰𐌹𐍂𐌹𐌺𐌰
客家語/Hak-kâ-ngî: Mî-koet
Fiji Hindi: United States
Kreyòl ayisyen: Etazini
Bahasa Indonesia: Amerika Serikat
Ido: Usa
íslenska: Bandaríkin
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐊᒥᐊᓕᑲ
la .lojban.: mergu'e
Kabɩyɛ: Etaazuunii
Gĩkũyũ: United States
kalaallisut: Naalagaaffeqatigiit
ភាសាខ្មែរ: សហរដ្ឋអាមេរិក
한국어: 미국
kernowek: Statys Unys
Lingua Franca Nova: Statos Unida de America
Luganda: Amerika
Basa Banyumasan: Amerika Serikat
Malagasy: Etazonia
Baso Minangkabau: Amerika Sarikat
Bahasa Melayu: Amerika Syarikat
Dorerin Naoero: Eben Merika
Plattdüütsch: USA
Nederlands: Verenigde Staten
norsk nynorsk: USA
norsk: USA
Sesotho sa Leboa: United States of America
Chi-Chewa: United States
Livvinkarjala: Amerikan Yhtysvallat
Pangasinan: Estados Unidos
Kapampangan: Estados Unidos
Deitsch: Amerikaa
Norfuk / Pitkern: Yunitid Staits o' Merika
پنجابی: امریکہ
português: Estados Unidos
rumantsch: Stadis Unids
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱯᱚᱱᱚᱛ
sicilianu: Stati Uniti
srpskohrvatski / српскохрватски: Sjedinjene Američke Države
Simple English: United States
slovenčina: Spojené štáty
Sranantongo: Kondre Makandrameki
Basa Sunda: Amérika Sarikat
svenska: USA
Kiswahili: Marekani
ไทย: สหรัฐ
Setswana: USA
Tok Pisin: Ol Yunaitet Stet
Xitsonga: Amerikha
chiTumbuka: United States
Twi: Amerika
reo tahiti: Fenua Marite
oʻzbekcha/ўзбекча: Amerika Qoʻshma Shtatlari
Tiếng Việt: Hoa Kỳ
Volapük: Lamerikän
吴语: 美国
Vahcuengh: Meijgoz
中文: 美国
文言: 美國
Bân-lâm-gú: Bí-kok
粵語: 美國
isiZulu: IMelika