Afrika

Afrika
LocationAfrica.png
Ümumi məlumat
Ölkə sayı:53
Sahəsi:30.3 mln. km²
Ən uzun çayı:Nil
Ən böyük gölü:Viktoriya gölü
Sahəcə ən böyük ölkəsi:Əlcəzair
Ən hündür nöqtəsi:Klimancaro zirvəsi (5895 m)
Ən çökək yeri:Afar çökəkliyi (-154 m)


Afrika – böyüklüyünə görə Avrasiyadan sonra ikinci böyük materik. Sahəsi 29,2 milyon km², adalarla birlikdə 30,3 milyon km²-dir. Ekvator onu şərti olaraq iki hissəyə bölür.

Ümumi məlumat

"Afrika" sözü materikin şimal-şərqində yaşamış "afrigi" tayfasından götürülmüşdür. Ən isti materikdir. Dünyanın ən uzun çayı, dünyanın ən uzun şirinsulu gölü, şərq yarımkürəsinin ən bol sulu çayı, quruda yer qabığının ən uzun çatı, dünyanın ən isti nöqtəsi, dünyanın ən quraq nöqtələrindən biri, ən böyük quraq təbii kompleksi, ən geniş savannası bu materikdədir. Onu Avropadan Cəbəllütariq boğazı və Aralıq dənizi, Asiyadan Aralıq dənizi, Süveyş kanalı, Qırmızı dəniz, Babülməndəb boğazı, Ədən körfəzi ayırır. Ekvator xətti və sıfırıncı meridian bu materikdən keçdiyinə görə o, 4 yarımkürədə yerləşir.

Afrika Atlantik və Hind okeanları ilə əhatə olunub. Ucqar nöqtələri: şimalda – Əl-Əbiyyad və ya Ben Sekka burnu, cənubda – İynə burnu, şərqdə – Ras-Xəfun, qərbdə – Almadi. Yeganə materikdir ki, bütün ucqar nöqtələri müxtəlif yarımkürələrdə yerləşir. Materik qədim Qondvananın qalığıdır. Sahil xətləri az parçalanıb. Bir böyük yarımadası (Somali), 1 böyük körfəzi (Qvineya) vardır. Ən böyük adası Madaqaskardır, bundan başqa Seyşel, Əmirlik, Zənzibar, Kanar, Komor, Yaşılburun, Yüksəliş, Müqəddəs Yelena adaları da buraya aiddir.

Materikin şimal hissəsi qədim sivilizasiyanın mərkəzlərindən olduğuna görə əvvəldən öyrənilmişdir. Afrika qitəsi insan cəmiyyətinin beşiyi hesab edilir. Burada ən qədim insanların qalıqları tapılıb.

Afrika

Onun cənub hissəsinin öyrənilməsində İngilis tədqiqatçısı Livinqstonun xüsusi rolu vardır. O, quru ilə Atlantik okeanın sahilindən Hind okeanın sahilinə qədər keçmiş ilk Avropalıdır. Livinqston KonqoZambezi çaylarının hövzələrini öyrənmiş, Livinqston və Viktoriya şəlalələrini kəşf etmiş, TanqanikaNyasa göllərini tədqiq etmişdir. Rus tədqiqatçısı Yunker ilk dəfə Nil çayının mənsəbindən mənbəyinə qədər gəlmişdir. O, düzgün olaraq göstərmişdir ki, Nilin il boyu bol sulu axmasının səbəbi onun mənbəyinin bol yağıntılı ekvatorial və subekvatorial qurşaqlarda yerləşməsidir. Ingilis tədqiqatçısı Park SeneqalNiger çaylarının hövzələrini, Bart isə Aralıq dənizindən Çad gölünə qədər Böyük Səhranı öyrənmişdir. Rus alimi Vavilov şimali Afrikanın bitki örtüyünü tədqiq etmişdir.

Afrika relyefinə görə hündürlüyü 1000 m-ə qədər olan şimal və qərb, hündürlüyü 1000 m-dən artıq olan cənub və şərq hissələrə ayrılır. Materikin əsas relyef formalarına denudasion düzənliklər (Böyük Səhra, LiviyaNubiya səhraları, Kalaxari səhrası, Namib səhrası), yaylalar (Tibesti, Ahaqqar, Darfur, Efiopiya, Şərqi Afrika) geniş yayılmışdır. Materikin şimal-qərbində cavan Alp qırışıqlığına aid Atlas dağları, cənubunda isə qədim Əjdaha və Kap dağları yerləşir. Burada fəaliyyətdə olan Kilimancaro, Kenya, Kamerun vulkanları vardır. Afrikanın ən hündür nöqtəsi Kilimancaro zirvəsi (5895 m), ən alçaq nötəsi Afar çökəkliyindəki Assal gölünün səthidir (-154 m). Misir ərazisində okean səviyyəsindən 132 m aşağıda yerləşən Kattara çökəkliyi də var.

Quruda yer qabığının ən uzun çatı olan Şərqi Afrika Sınma Zolağı Qırmızı dəniz sahilindən Zambezi çayının mənsəbinə qədər uzanır. Buna görə də Qırmızı dəniz sahili və bu sınma zolağı seysmik cəhətdən fəal ərazidir. Materikin şimal və qərb hissəsində çökmə süxurlar geniş yayıldığına görə burada nefttəbii qaz ehtiyatları vardır. Ən böyük neft ehtiyatları şimali Afrikada (Misir, Əlcəzair, Liviya) və Qvineya körfəzinin sahilindədir (Qabon, Nigeriya). Cənub və şərq hissədə maqmatik və metamorfik süxurlar geniş yayıldığına görə burada filiz faydalı qazıntılar çoxdur. Dünyanın "mis qurşağı" mərkəzi Afrikada ZairZambiya ərazisindədir. Burada zəngin sink, qalay, uran, boksit yataqları da vardır. Cənubi Afrikada almaz, qızıl, daş-kömür ehtiyatları azdur

Digər dillərdə
Acèh: Afrika
адыгабзэ: Африкэ
Afrikaans: Afrika
Akan: Afrika
Alemannisch: Afrika
አማርኛ: አፍሪቃ
aragonés: Africa
Ænglisc: Affrica
العربية: أفريقيا
ܐܪܡܝܐ: ܐܦܪܝܩܐ
مصرى: افريقيا
অসমীয়া: আফ্ৰিকা
asturianu: África
авар: Африка
Aymar aru: Aphrika
تۆرکجه: آفریقا
башҡортса: Африка
Boarisch: Afrika
žemaitėška: Afrėka
Bikol Central: Aprika
беларуская: Афрыка
беларуская (тарашкевіца)‎: Афрыка
български: Африка
भोजपुरी: अफिरका
Bislama: Afrika
Bahasa Banjar: Aprika
bamanankan: Afrika
বাংলা: আফ্রিকা
བོད་ཡིག: ཨ་ཧྥེ་རི་ཁ།
brezhoneg: Afrika
bosanski: Afrika
буряад: Африка
català: Àfrica
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Hĭ-ciŭ
нохчийн: Африка
Cebuano: Aprika
ᏣᎳᎩ: ᎬᎿᎦᏍᏛ
Tsetsêhestâhese: Mo'hetaneho'e
کوردی: ئەفریقا
corsu: Africa
qırımtatarca: Afrika
čeština: Afrika
kaszëbsczi: Afrika
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Афрїка
Чӑвашла: Африка
Cymraeg: Affrica
dansk: Afrika
Deutsch: Afrika
Thuɔŋjäŋ: Apirïka
Zazaki: Afrika
dolnoserbski: Afrika
डोटेली: अफ्रिका
ཇོང་ཁ: ཨཕ་རི་ཀ་
Ελληνικά: Αφρική
English: Africa
Esperanto: Afriko
español: África
eesti: Aafrika
euskara: Afrika
estremeñu: África
فارسی: آفریقا
Fulfulde: Afirik
suomi: Afrikka
Võro: Afriga
føroyskt: Afrika
français: Afrique
arpetan: Africa
Nordfriisk: Afrikoo
furlan: Afriche
Frysk: Afrika
Gaeilge: An Afraic
Gagauz: Afrika
贛語: 非洲
Gàidhlig: Afraga
galego: África
گیلکی: آفریقا
Avañe'ẽ: Áfrika
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: आफ्रिका खंड
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌰𐍆𐍂𐌹𐌺𐌰
ગુજરાતી: આફ્રિકા
Gaelg: Yn Affrick
Hausa: Afirka
客家語/Hak-kâ-ngî: Fî-chû
Hawaiʻi: ʻApelika
עברית: אפריקה
हिन्दी: अफ़्रीका
Fiji Hindi: Africa
hrvatski: Afrika
hornjoserbsce: Afrika
Kreyòl ayisyen: Afrik
magyar: Afrika
Հայերեն: Աֆրիկա
interlingua: Africa
Bahasa Indonesia: Afrika
Interlingue: Africa
Igbo: Eluàlà
Ilokano: Aprika
ГӀалгӀай: Африка
Ido: Afrika
íslenska: Afríka
italiano: Africa
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐊᑉᕆᖄ
日本語: アフリカ
Patois: Afrika
la .lojban.: frikytu'a
Basa Jawa: Afrika
ქართული: აფრიკა
Qaraqalpaqsha: Afrika
Taqbaylit: Tafrikt
Адыгэбзэ: Африкэ
Kongo: Afelika
Gĩkũyũ: Abĩrika
қазақша: Африка
kalaallisut: Afrika
ភាសាខ្មែរ: អាហ្វ្រិក
ಕನ್ನಡ: ಆಫ್ರಿಕಾ
한국어: 아프리카
Перем Коми: Африка
къарачай-малкъар: Африка
कॉशुर / کٲشُر: اَفریٖقہ
kurdî: Afrîka
коми: Африка
kernowek: Afrika
Кыргызча: Африка
Latina: Africa
Ladino: Afrika
Lëtzebuergesch: Afrika
лезги: Африка
Lingua Franca Nova: Africa
Luganda: Afirika
Limburgs: Afrika
Ligure: Africa
lumbaart: Africa
lingála: Afríka
لۊری شومالی: آفریقا
lietuvių: Afrika
latgaļu: Afrika
latviešu: Āfrika
मैथिली: अफ्रिका
Basa Banyumasan: Afrika
мокшень: Африк
Malagasy: Afrika
олык марий: Африка
Māori: Āwherika
македонски: Африка
മലയാളം: ആഫ്രിക്ക
монгол: Африк
मराठी: आफ्रिका
кырык мары: Африка
Bahasa Melayu: Afrika
Malti: Afrika
Mirandés: África
မြန်မာဘာသာ: အာဖရိက
مازِرونی: آفریقا
Dorerin Naoero: Aprika
Nāhuatl: Africa
Napulitano: Africa
Plattdüütsch: Afrika
Nedersaksies: Afrika
नेपाली: अफ्रिका
नेपाल भाषा: अफ्रिका
Nederlands: Afrika
norsk nynorsk: Afrika
norsk: Afrika
Novial: Afrika
Nouormand: Afrique
Sesotho sa Leboa: Afrika
Chi-Chewa: Africa
occitan: Africa
Livvinkarjala: Afriekku
Oromoo: Afrikaa
ଓଡ଼ିଆ: ଆଫ୍ରିକା
Ирон: Африкæ
ਪੰਜਾਬੀ: ਅਫ਼ਰੀਕਾ
Pangasinan: Afrika
Kapampangan: Aprika
Papiamentu: Afrika
Picard: Afrike
Deitsch: Afrikaa
Norfuk / Pitkern: Afreka
polski: Afryka
Piemontèis: Àfrica
پنجابی: افریقہ
Ποντιακά: Αφρικήν
پښتو: افريقا
português: África
Runa Simi: Aphrika
rumantsch: Africa
Romani: Afrika
Kirundi: Bufirika
română: Africa
armãneashti: Africa
tarandíne: Afriche
русский: Африка
русиньскый: Африка
Kinyarwanda: Afurika
संस्कृतम्: आफ्रिकाखण्डः
саха тыла: Африка
sardu: Àfrica
sicilianu: Àfrica
Scots: Africae
سنڌي: آفريڪا
davvisámegiella: Afrihká
Sängö: Afrîka
srpskohrvatski / српскохрватски: Afrika
Simple English: Africa
slovenčina: Afrika
slovenščina: Afrika
Gagana Samoa: Aferika
chiShona: Africa
Soomaaliga: Afrika
shqip: Afrika
српски / srpski: Африка
Sranantongo: Afrka
SiSwati: Í-Afríka
Sesotho: Afrika
Seeltersk: Afrikoa
Basa Sunda: Afrika
svenska: Afrika
Kiswahili: Afrika
ślůnski: Afrika
ತುಳು: ಆಫ್ರಿಕಾ
తెలుగు: ఆఫ్రికా
tetun: Áfrika
тоҷикӣ: Африқо
Türkmençe: Afrika
Tagalog: Aprika
Setswana: Aferika
lea faka-Tonga: ʻAfelika
Tok Pisin: Aprika
Türkçe: Afrika
Xitsonga: Afrika
татарча/tatarça: Африка
reo tahiti: ’Afirita
тыва дыл: Африка
удмурт: Африка
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئافرىقا
українська: Африка
اردو: افریقا
oʻzbekcha/ўзбекча: Afrika
Tshivenda: Afurika
vèneto: Àfrica
vepsän kel’: Afrik
Tiếng Việt: Châu Phi
West-Vlams: Afrika
Volapük: Frikop
walon: Afrike
Winaray: Aprika
Wolof: Afrig
吴语: 非洲
хальмг: Априк
isiXhosa: I-Afrika
მარგალური: აფრიკა
ייִדיש: אפריקע
Yorùbá: Áfríkà
Vahcuengh: Feihcouh
Zeêuws: Afrika
中文: 非洲
Bân-lâm-gú: Hui-chiu
粵語: 非洲
isiZulu: IAfrika