Asjkenasiese Jode

Asjkenasiese Jode
Maurycy Gottlieb - Jews Praying in the Synagogue on Yom Kippur.jpg
Asjkenasiese Jode van Oos-Europa in die laat 19de eeu vier Jom Kippoer in die sinagoge, skildery deur Maurycy Gottlieb in 1878
Totale bevolking:10[1]–11,2[2] miljoen
Belangrike bevolkings  in:Vlag van Verenigde State van Amerika Verenigde State 5–6 miljoen[3]

Vlag van Israel Israel 2,8 miljoen[1][4]
Vlag van Rusland Rusland 194 000–500 000
Vlag van Argentinië Argentinië 300 000
Vlag van Verenigde Koninkryk Verenigde Koninkryk 260 000
Vlag van Kanada Kanada 240 000
Vlag van Frankryk Frankryk 200 000
Vlag van Duitsland Duitsland 200 000
Vlag van Oekraïne Oekraïne 150 000
Vlag van Australië Australië 120 000
Vlag van Suid-Afrika Suid-Afrika 80 000
Vlag van Wit-Rusland Wit-Rusland 80 000
Vlag van Brasilië Brasilië 80 000
Vlag van Hongarye Hongarye 75 000
Vlag van Chili Chili 70 000
Vlag van België België 30 000
Vlag van Nederland Nederland 30 000
Vlag van Moldowa Moldowa 30 000
Vlag van Italië Italië 28 000
Vlag van Pole Pole 25 000
Vlag van Meksiko Meksiko 18 500
Vlag van Swede Swede 18 000
Vlag van Letland Letland 10 000
Vlag van Roemenië Roemenië 10 000
Vlag van Oostenryk Oostenryk 9 000
Vlag van Nieu-Seeland Nieu-Seeland 5 000
Vlag van Azerbeidjan Azerbeidjan 4 300
Vlag van Litaue Litaue 4 000
Flag of the Czech Republic Tsjeggië 3 000
Vlag van Slowakye Slowakye 3 000
Vlag van Estland Estland 1 000

Taal:Histories: Jiddisj[5]
Hedendaags: plaaslike tale, veral Engels, Hebreeus, Russies
Geloofsoortuiging:Judaïsme, sommige sekulêre, ongebonde
Verwante etniese groepe:Jode, Bene Israel, Bergjode, Beta Israel, Boerejode, Mizrachi-Jode en Sefardiese Jode; Samaritane,[6][7][8] Koerde,[8] Pasjtoene,[9] ander Levantyne (Droese, Assiriërs,[6][7] Arabiere,[6][7][10][11] Palestyne[7][11]), Middellandse groepe (Italianers,[12][13] en Spanjaarde[14])[15][16][17][18]

Asjkenasiese Jode (Hebreeus: אַשְׁכְּנַזִּים‬, Asjkenasim, [ˌaʃkəˈnazim]; eenvoud: Asjkenasi, [ˌaʃkəˈnazi]; Moderne Hebreeus: [aʃkenaˈzim] of [aʃkenaˈzi]; ook יְהוּדֵי אַשְׁכְּנַז‬, Jehoedéj Asjkenas, letterlik: "Jode van Asjkenas") is 'n Joodse diasporabevolking wat rondom die einde van die eerste millennium in die Heilige Romeinse Ryk ontstaan het.[19] Die naam is afgelei van Asjkenas (אשכְּנז), 'n seun van Gomer, kleinseun van Jafet en agterkleinseun van Noag in Genesis van die Hebreeuse Bybel.[20][21] Jeremia verwys egter na 'n koninkryk Asjkenas wat saam met Ararat (Urartu) en Minni (Manneërs) oorlog teen Babilon moes voer om dié stad te vernietig.[22] In die Middeleeuse Rabbynse literatuur het dié term na Duitsland verwys.

Die Jode in Sentraal-Europa (1881)
Kaart van Jiddisje dialekte in Sentraal-Europa
Voorbeeld van die gewrá kedisjá, die Joodse begrafnisvereniging, Praag, 1772
Jode van Worms (Duitsland) wat die verpligte geel kenteken dra, 16de eeu

Asjkenasiese Jode vorm die grootste en derde oudste groep binne die Joodse diaspora (Jode buite Israel) met 'n geskiedenis van meer as 2000 jaar. Rondom 200 v.C. het Palestynse Jode 'n gemeente in Rome gestig. As gevolg van die nederlae tydens die Joodse oorlog (70 n.C.) en die Bar Kochba-opstand (130 n.C.) is nog meer Palestynse Jode as slawe na Italië gebring.[23] Baie van hul nasate het hulle later in gebiede noord van die Alpe gevestig, terwyl ander na die Islamitiese verowering van Jerusalem in die 7de eeu na Palestina teruggekeer het.[24] Met die verowering van Germania Inferior en Germania Superior onder keiser Augustus het Jode hulle saam met Romeine in dié twee provinsies gevestig. Die riviere Ryn en Donau het grense van die Romeinse Ryk geword en dus was die Joodse vestiging in stede suid en wes van dié riviere beperk. Vroeë sentra was Augusta Treverorum (Trier), Mogontiacum (Mainz), Colonia Claudia Ara Agrippinensium (Keulen), Borbetomagus (Worms) en Noviomagus Nemetum (Speyer).

Die tradisionele diasporataal van Asjkenasiese Jode is Jiddisj ('n Germaanse taal met elemente van Hebreeus en Aramees) wat ontwikkel nadat hulle in Noord-Europa ingetrek het: Beginnende met Duitsland en Frankryk in die Middeleeue. Oor eeue heen het hulle Hebreeus slegs as 'n liturgiese taal gebruik, tot die herlewing van Hebreeus as 'n amptelike taal in Israel. Dwarsdeur hul tyd in Europa het Asjkenasiese Jode baie belangrike bydraes tot filosofie, geleerdheid, letterkunde, kuns, musiek en wetenskap gelewer.[25][26][27][28]

Die term "Asjkenasiese Jode" verwys na Joodse setlaars wat tydens die Middeleeue gemeentes tussen die riviere Loire in Noord-Frankryk en die Rynrivier in Wes-Duitsland gestig het.[29] Toe hulle hulle daar gevestig het, het hulle hul tradisies aangepas wat van Babilon, die Heilige Land en die Wes-Mediterreense gebied na hul nuwe omgewing saamgeneem is.[30] Die Asjkenasiese ritus het in stede soos Mainz, Worms en Trier ontwikkel. Die vooraanstaande rabbi Shlomo Itzhaki (Rashi) sou 'n beduidende invloed op die Joodse godsdiens hê.

In die laat Middeleeue, as gevolg van godsdienstige vervolging soos tydens die Kruistogte en ander pogrome, het die meerderheid van die Asjkenasiese bevolking geleidelik ooswaarts verskuif en uit die Heilige Romeinse Ryk na die gebiede van die latere Pools-Litause Gemenebes (bestaande uit dele van die hedendaagse Wit-Rusland, Letland, Litaue, Pole, Rusland en Oekraïne)[31][32] beweeg. In die loop van die laat 18de en 19de eeu het daardie Jode wat in die Duitse lande gebly of teruggekeer het, 'n kulturele heroriëntering opgedoen; onder die invloed van die Haskalá en die stryd om emansipasie sowel as die intellektuele en kulturele gis in stedelike sentrums het hulle geleidelik die gebruik van Jiddisj laat vaar en Duits as taal aangeneem en gelyktydig nuwe vorme van Joodse godsdienstige lewe en kulturele identiteit ontwikkel.[33]

Die Holocaust van die Tweede Wêreldoorlog het die Asjkenasiese Jode probeer vernietig en lede van feitlik elke Joodse familie is vermoor.[34][35] Volgens ramings het die Asjkenasiese Jode in die 11de eeu drie persent van die totale wêreldwye Joodse bevolking gevorm, terwyl volgens 'n skatting van 1930 (naby dié bevolking se piek) hulle 92 persent van die wêreldwye Jode gevorm het.[36] Onmiddellik voor die Holocaust was die getal Jode wêreldwyd ongeveer 16,7 miljoen.[37] Statistiese syfers wissel vir die kontemporêre demografie van Asjkenasiese Jode en streek van 10[1] tot 11,2 miljoen.[2] Sergio Della Pergola het in 'n ruwe skatting van Sefardiese en Mizrachi-Jode geraam dat Asjkenasiese Jode nie meer as 74% van die Joodse bevolking wêreldwyd verteenwoordig nie.[38] Volgens ander ramings maak die Asjkenasiese Jode sowat 75% van die Jode wêreldwyd uit.[39] Die meeste Jode in Suid-Afrika is van Asjkenasiese Jode afkomstig.

Volgens genetiese studies oor Asjkenasiese Jode – wat beide hul vaderlike en moederlike afstamming ondersoek het – beskik hulle oor 'n oorheersende hoeveelheid gedeelde Midde-Oosterse voorgeslagte, aangevul deur verskillende persentasies van Europese invloed. Hierdie studies het aangekom by uiteenlopende gevolgtrekkings met betrekking tot beide die graad en die bronne van hul Europese afkoms en het oor die algemeen gefokus op die mate van die Europese genetiese oorsprong wat in Asjkenasiese Jode se moederstamme waargeneem is.[40]

Asjkenasiese Jode (met hul tradisionele taal Jiddisj) word onderskei van Sefardiese Jode (met hul tradisionele taal Ladino), wat afstam van Jode wat hulle in die Iberiese Skiereiland gevestig het, en Mizrachi-Jode (met tradisionele tale soos Aramees, Arabies en Persies), wat afstam van Jode wat in die Midde-Ooste gebly het. Die belangrikste verbindende elemente is die gemeenskaplike geloof, Judaïsme, en die gebruik van Hebreeus as liturgiese taal.

Verwysings

  1. 1,0 1,1 1,2 (en) Ashkenazi Jews”. The Hebrew University of Jerusalem. URL besoek op 3 November 2018.
  2. 2,0 2,1 (en) "First genetic mutation for colorectal cancer identified in Ashkenazi Jews". The Gazette. Johns Hopkins University. 8 September 1997. Besoek op 3 November 2018. 
  3. (en) Feldman, Gabriel E. (Mei 2001). “Do Ashkenazi Jews have a Higher than expected Cancer Burden? Implications for cancer control prioritization efforts”. Israel Medical Association Journal 3 (5): 341–46. Besoek op 3 November 2018.
  4. (en) Statistical Abstract of Israel, 2009, CBS. “Table 2.24 – Jews, by country of origin and age”. (PDF) URL besoek op 3 November 2018.
  5. (en) Yiddish”. Ethnologue. URL besoek op 3 November 2018.
  6. 6,0 6,1 6,2 (en) Reconstruction of Patrilineages and Matrilineages of Samaritans and Other Israeli Populations From Y-Chromosome and Mitochondrial DNA Sequence Variation”. (PDF) URL besoek op 3 November 2018.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 (en) Jews Are The Genetic Brothers Of Palestinians, Syrians, And Lebanese”. Sciencedaily.com: 9 Mei 2000. URL besoek op 3 November 2018.
  8. 8,0 8,1 (en) Study Finds Close Genetic Connection Between Jews, Kurds”. Haaretz: 21 November 2001. URL besoek op 3 November 2018.
  9. (en) http://www.familytreedna.com/pdf/Behar_contrasting.pdf
  10. (en) Wade, Nicholas (9 Junie 2010). "Studies Show Jews' Genetic Similarity". The New York Times. Besoek op 3 November 2018. 
  11. 11,0 11,1 (en) (2000) “High-resolution Y chromosome haplotypes of Israeli and Palestinian Arabs reveal geographic substructure and substantial overlap with haplotypes of Jews”. Human Genetics 107 (6): 630–41. 10.1007/s004390000426. Besoek op 3 November 2018.
  12. (en) Banda et al. "Admixture Estimation in a Founder Population". Am Soc Hum Genet, 2013.”. URL besoek op 3 November 2018.
  13. (en) (September 2010) “Signatures of founder effects, admixture, and selection in the Ashkenazi Jewish population”. Proceedings of the National Academy of Sciences 107 (37): 16222–16227. 10.1073/pnas.1004381107. Besoek op 3 November 2018.
  14. (en) (Desember 2008) “The genetic legacy of religious diversity and intolerance: paternal lineages of Christians, Jews, and Muslims in the Iberian Peninsula”. American Journal of Human Genetics 83 (6): 725–736. 10.1016/j.ajhg.2008.11.007.
  15. (en) (September 2006) “European population substructure: clustering of northern and southern populations”. PLoS Genet. 2 (9): e143. 10.1371/journal.pgen.0020143.[dooie skakel]
  16. (en) M. D. Costa en 16 ander (2013). “A substantial prehistoric European ancestry amongst Ashkenazi maternal lineages”. Nature Communications 4: 2543. 10.1038/ncomms3543.
  17. (en) "Jewish Women's Genes Traced Mostly to Europe – Not Israel – Study Hits Claim Ashkenazi Jews Migrated From Holy Land". The Jewish Daily Forward. 12 Oktober 2013. Besoek op 3 November 2018. 
  18. (en) (September 2014) “Sequencing an Ashkenazi reference panel supports population-targeted personal genomics and illuminates Jewish and European origins”. Nature Communications 5: 4835. 10.1038/ncomms5835. Besoek op 3 November 2018.
  19. (en) Mosk, Carl (2013). Nationalism and economic development in modern Eurasia. New York: Routledge. p. 143. ISBN 978-0-415-60518-2. 
  20. (af) "Genesis 10,3". Bybel: Genesis. Bybelgenootskap van Suid-Afrika. Besoek op 3 November 2018. Die nageslag van Gomer was Askenas, Rifat en Togarma. 
  21. (af) "1 Kronieke 1,6". Bybel: 1-2 Kronieke. Bybelgenootskap van Suid-Afrika. Besoek op 3 November 2018. Die nageslag van Gomer: Askenas, Rifat en Togarma. 
  22. (af) "Jeremia 51,27". Bybel: Jeremia. Bybelgenootskap van Suid-Afrika. Besoek op 3 November 2018. Hou 'n vaandel op oor die aarde, blaas die ramshoring onder die nasies, maak hulle gereed om Babel aan te val, roep koninkryke teen hom op: Ararat, Minni en Askenas; benoem 'n bevelvoerder vir die aanslag, bring perde soos sprinkaanswerms! 
  23. (de) Frank Kolb (2002). Rom. Die Geschichte der Stadt in der Antike. München: Beck. p. 622. ISBN 3-406-46988-4. 
  24. (de) Ingke Brodersen (2012). Judentum: Eine Einführung. p. 40. ISBN 978-3-10-400897-4. 
  25. (en) Henry L. Feingold (1995). Bearing Witness: How America and Its Jews Responded to the Holocaust. Syracuse University Press. p. 36. ISBN 978-0-8156-2670-1. 
  26. (en) Eric Hobsbawm (2002). Interesting Times: A Twentieth Century Life. Abacus Books. p. 25. 
  27. (en) Glenda Abramson (2004). Encyclopedia of Modern Jewish Culture. Routledge. p. 20. 
  28. (en) T. C. W. Blanning (2000). The Oxford History of Modern Europe. Oxford University Press. p. 147–148. 
  29. (en) Ashkenazi – people”.
  30. (en) Centre, UNESCO World Heritage. “ShUM cities of Speyer, Worms and Mainz – UNESCO World Heritage Centre”. Unesco. URL besoek op 3 November 2018.
  31. (en) Mosk (2013), bl. 143.
  32. (en) Harshav, Benjamin (1999). The Meaning of Yiddish. Stanford: Stanford University Press.. p. 6. 
  33. (en) Ben-Sasson, Haim Hillel, et al (2007). Germany, 2nd ed. Vol. 7, Detroit: Macmillan Reference USA. p. 526-528. 
  34. (en) Yaacov Ro'i (2003). Soviet Jewry from Identification to Identity. BRILL. p. 186. 
  35. (en) Dov Katz (2008). Languages of the Diaspora. ABC-CLIO. p. 193ff., 195. 
  36. (en) Brunner, José (2007). Demographie – Demokratie – Geschichte: Deutschland und Israel. Wallstein Verlag. p. 197. ISBN 978-3-8353-0135-1. 
  37. (en) The Jewish Population of the World (2010)”. Jewish Virtual Library. URL besoek op 3 November 2018., gebaseer op The Jewish Population of the World (2010)”. Jewish Virtual Library. URL besoek op 3 November 2018., gebaseer op American Jewish Year Book. American Jewish Committee. Besoek op 3 November 2018. 
  38. (en) Sergio DellaPergola (2008). “"Sephardic and Oriental" Jews in Israel and Countries: Migration, Social Change, and Identification”, In Peter Y. Medding: Sephardic Jewry and Mizrahi Jews. Oxford University Press. p. 3–42. ISBN 978-0-19-971250-2. 
  39. (en) Focus on Genetic Screening Research edited by Sandra R. Pupecki bl. 58
  40. (en) (8 Oktober 2013) “A substantial prehistoric European ancestry amongst Ashkenazi maternal lineages”. Nature Communications 4 (1). 10.1038/ncomms3543.
Other Languages
Alemannisch: Aschkenasim
aragonés: Axkenazís
العربية: يهود أشكناز
azərbaycanca: Aşkenazi yəhudiləri
беларуская: Ашкеназы
беларуская (тарашкевіца)‎: Ашкеназы
български: Ашкенази
català: Asquenazites
Deutsch: Aschkenasim
Ελληνικά: Ασκεναζίτες
Esperanto: Aŝkenazoj
español: Asquenazí
euskara: Askenazi
فارسی: اشکنازی
français: Ashkénaze
galego: Asquenací
hrvatski: Aškenazi
magyar: Askenázik
հայերեն: Աշկենազներ
interlingua: Ashkenazi
Bahasa Indonesia: Yahudi Ashkenazi
italiano: Aschenaziti
ქართული: აშქენაზები
Кыргызча: Ашкеназдар
Latina: Aschenates
Ladino: Ashkenazim
لۊری شومالی: ٱشکنازی
latviešu: Aškenazi
Bahasa Melayu: Yahudi Ashkenaz
Plattdüütsch: Aschkenasim
norsk nynorsk: Askenasar
norsk: Askenaser
occitan: Ashkenazim
português: Asquenazes
română: Evrei așkenazi
русский: Ашкеназы
srpskohrvatski / српскохрватски: Aškenazi
Simple English: Ashkenazi Jews
slovenčina: Aškenázski Židia
slovenščina: Aškenazi
српски / srpski: Ашкенази
svenska: Ashkenazer
Türkçe: Aşkenaz
українська: Ашкеназі
ייִדיש: אשכנזים